RÖPORTAJ SERİSİ: Kültür, Sanat ve Düşünce KONUK: Gülistan Kaya RÖPORTAJ: Gökhan Çolak

Sanatçının görsel dünyası, kişisel deneyimler ile kültürel imgelerin kesişiminde şekillenir. John Berger, Görme Biçimleri adlı eserinde görmenin yalnızca fizyolojik değil, aynı zamanda kültürel ve tarihsel olarak biçimlenen bir deneyim olduğunu ileri sürer. Siz kendi resimlerinizi oluştururken dünyayı algılama biçiminizin, yetiştiğiniz kültürel çevrenin ve kişisel deneyimlerinizin görsel dilinize nasıl yansıdığını düşünüyorsunuz?
Kişisel tarihim ve deneyimlerimin üretim pratiğimin temelini oluşturduğunu söyleyebilirim.Elbette birçok sanatçının eserlerinde hayatının izlerini görürüz fakat bu benim resimlerimde daha net ve belirgin. Geçmişim, çocukluğum, dinlediğim masallar, duyduğum hikayeler küçük yaşlardan itibaren beni etkilemiştir. Örneğin çocukken annem, kardeşim ve bana kendi çocukluğunu efsaneleştirerek anlatırdı ve biz de onu dinlerken çok heyecanlanırdık. Sanırım kendi mitolojimi yaratmayı annemden öğrendim. Çocukluğumda da bu anlatıların etkisiyle hayal kurmayı ve resmetmeyi çok seviyordum. Hala bu alışkanlığımı sürdürüyorum. Anılarımı, çocukluğumu masallaştırarak anlatmak, yaşanılan deneyimlere yeni anlamlar kazandırmaya dönüştü.
Resimlerinizde figürlerin, karakterlerin ve ayrıntıların bir araya geliş biçimi, izleyiciyibelirli bir anlatıdan çok farklı çağrışımlara açık bir görsel dünyaya davet ediyor. Roland Barthes’ın göstergebilim yaklaşımından hareketle, eserlerinizdeki imgelerin belirli anlamlar taşımasını mı amaçlıyorsunuz, yoksa izleyicinin kendi deneyimleri doğrultusunda farklı anlamlar üretmesine mi alan açıyorsunuz?
Resimlerimde sembolik bir altyapı olduğunu söylebilirim. Zaman zaman tekrarlayan imgeler de resimlerim arası diyaloğun devamlılığını getiriyor. Sanatçının izleyiciyle bağ kurma isteği doğrultusunda anlaşılmak isteme dürtüsü inkar edilemez. Bununla birlikte Resimlerimdeki imgelere yüklediğim anlam ile izleyicinin bakışı her zaman buluşmayabilir. İzleyicinin bakışı da kendi deneyimleri doğrultusunda şekilleniyor. Dolayısıyla imgelerin tek ve sabit bir anlama indirgenmesinden ziyade, farklı okumalara açık olmasını önemsiyorum. En sonunda izleyicinin kendi deneyimiyle, benim kullandığım görsel dilin bir noktada buluşması beni daha çok memnun ediyor elbette.

Walter Benjamin, sanat eserinin anlamını tarihsel bağlam, yeniden üretim ve izleyici deneyimi üzerinden tartışır. Günümüzde sanat eserlerinin sosyal medya aracılığıyla sürekli dolaşıma girmesi, bir resmin algılanma ve deneyimlenme biçimini de değiştiriyor. Sizce eserlerin dijital platformlarda paylaşılması, izleyiciyle kurduğunuz ilişkiyi ve sanatınızın anlamlandırılma biçimini nasıl etkiliyor?
Sanat eserlerinin sanatçı atölyesinden çıktıktan sonra küratöryel bir düzende sergi ortamında görülmesi de esere yeni bir deneyim katıyor. Ardından aynı eserin sosyal medyada paylaşılması bu algıya bir katman daha ekliyor. Sonuçta izleyicinin hangi katmandan işe dahil olduğu önemli hale geliyor.
Benim tercihim bir sergiye hazırlanırken sergi başlamadan resmi paylaşmamaya dikkat etmek. Öte yandan sosyal medya, özellikle bağımsız sanatçılara galeriler dışında da bir temsil alanı oluşturuyor. Bu da özellikle yolun başındaki sanatçılar için önemli. Sanırım artık sosyal medyanın eser sergileme deneyimi üzerindeki etkisini yadsıyamayacağımız bir dönemdeyiz.
Henri Bergson belleği yalnızca geçmişin depolandığı bir alan olarak değil, şimdiki deneyimle sürekli ilişki kuran bir süreç olarak ele alır. Kendi üretim sürecinizde geçmiş deneyimler, kişisel anılar ve hayal gücü nasıl bir rol oynuyor? Resimleriniz, hatırladığınız şeyleri yeniden kurma biçiminizle ilişkilendirilebilir mi?
Benim resimlerimde hafıza ve kişisel geçmiş çok önemli bir yer kaplıyor. Prosut’un yaklaşımıyla geçmişi yeniden üretmenin, “kayıp zamanı yakalamanın” yolu, benim için resim yapmak. Telafisi olmayan zamana, hatıralara ancak sanat üreterek dönüleceği düşüncesi üretimlerimin temelini oluşturuyor. Çocuklukta sadece hayal kurmak için kendime zaman yarattığımı hatırlıyorum. O zamanlar geleceği kurgularken şimdi o anlara dönüp geçmişle birleştiriyorum. Sonuçta resimlerimde döngüsel bir zaman algısı oluşuyor.

Umberto Eco’nun Açık Yapıt kavramı, sanat eserinin tek ve kesin bir anlamla sınırlandırılamayacağını, farklı yorumlara olanak tanıdığını düşündürür. Siz bir eser üzerinde çalışırken onun anlamını belirli bir noktada sabitlemeyi mi tercih ediyorsunuz, yoksa resmin izleyici karşısında yeni anlamlar kazanmasını mı önemsiyorsunuz? İzleyicilerden aldığınız yorumlar, kendi eserlerinizi yeniden değerlendirmenize neden oluyor mu?
Üretilen eserin anlamını istesek de sabitlemenin mümkün olmadığını düşünüyorum. Üretim sürecindeki deneyimler, duygu durumları ve düşünme biçimlerinin tamamının izleyicide aynı anlamı karşılaması beklenemez. İzleyicinin kendi anlam süzgecinden geçirmesi kaçınılmaz bir durumdur. Öte yandan izleyicinin yorumlarıyla üretim sürecim şekilleniyor diyemem. Tamamen kendi dünyama ait şeyleri yansıtıp farklı anlamlar çıkarılmasını da yadsımıyorum diyebilirim.
Gilles Deleuze, sanatın yalnızca gerçekliği temsil etmekle kalmayıp yeni duyumsama biçimleri de yaratabileceğini savunur. Resim yaparken amacınız gördüğünüz dünyayı yeniden üretmek mi, yoksa henüz söze dökülmemiş duygu ve düşünceler için yeni bir görsel alan oluşturmak mı? Sanatsal üretimin sizin için temsil ile yaratım arasındaki konumunu nasıl tanımlarsınız?
Resimlerimin kendine ait bir anlam dünyasına sahip olması benim için önemli unsurlardan. Benim için resim yapmak, gerçekliği olduğu gibi yansıtmaktan ziyade, onu kendi iç dünyamdan geçirerek yeniden kurmak anlamına geliyor. Beslendiğim kaynakları doğrudan temsil etmekten çok, bende uyandırdıkları duyguları ve çağrışımları aktarmaya çalışıyorum. Dolayısıyla sanatsal üretimimi temsil ve yaratım arasında, yaratımın daha baskın olduğu bir noktada konumlandırabilirim. Özellikle son dönem işlerimde görünmeyeni görünür kılma isteği katlanarak arttı diyebilirim. Hazırladığım sergi için ürettiğim yeni seride kozmik ve spiritüel alanlardan beslenen, kendi içinde farklı bir gerçeklik taşıyan imgeler üzerine çalışıyorum. Bu süreç beni oldukça heyecanlandırıyor. Sanatçının görünmeyeni gösterme yolculuğu benzersiz bir deneyim bana kalırsa. Bunun için de sanatçının duygulanımı ve bilinçdışı yolculukları çok değerli kılıyor bu süreci.

Ernst Gombrich, görsel temsilin algı, öğrenme ve kültürel alışkanlıklarla ilişkisini inceler. Sanatçının bir figürü, yüzü veya mekânı betimleme biçimi, yalnızca teknik tercihlerden değil, aynı zamanda öğrenilmiş görme biçimlerinden de etkilenebilir. Kendi görsel dilinizi geliştirirken sanatsal geleneklerle ilişkinizi nasıl kuruyorsunuz? Bu geleneklerden yararlanırken onlardan uzaklaşma veya onları dönüştürme ihtiyacı duyuyor musunuz?
Akademide alınan sanat tarihi eğitimi elbette zihnimizde bir görsel külliyat oluşturuyor. Önemli sanatçıların eserleriyle birlikte yaşam öyküleri de etkileyici bir sürecin parçası oluyor. Özellikle öğrencilik yıllarımda başta sembolistler ardından sürrealistlerin görsel dünyası beni çok etkiledi tabii. Öğrenme sürecinde etkileri önemli olsa da devamında kendi özgün dilimizi kurmak durumundayız bir taraftan.
Gaston Bachelard, Mekânın Poetikası adlı eserinde ev, köşe, oda ve sığınak gibi mekânların hayal gücü ve kişisel deneyimle kazandığı anlamlara odaklanır. Resimlerinizde mekânın, arka planın ve figürlerin birbirleriyle kurduğu ilişkiyi nasıl yorumlarsınız? Mekân sizin için yalnızca kompozisyonun bir parçası mı, yoksa eserin duygusal ve anlatısal dünyasını kuran etkin bir unsur mu?
Mekana yalnızca resimde bir espas unsuru olarak yaklaşmamak gerektiği kanısındayım. Figüratif resimler yaptığım için mekanlar benim resimlerimde elbette önemli yer kaplıyor. resimlerimde kurduğum mekan -figür ilişkisi kimi zaman dramatik kimi zaman daha nahif bir etki yaratıyor. Bu etkileri yaptığım resmin atmosferine göre kurguluyorum.
Jacques Rancière, estetik deneyimi neyin görülebilir, söylenebilir ve düşünülebilirolduğuna ilişkin duyusal düzenin yeniden kurulmasıyla ilişkilendirir. Bir sanatçı olarak izleyicinin dikkatini belirli figürlere, ayrıntılara veya duygulara yönlendirmek, onun dünyayı algılama biçimini değiştirebilir mi? Sanatınızın izleyicide nasıl bir düşünsel ya da duygusal karşılık yaratmasını umuyorsunuz?
Üretim aşamasında resmimin ana imgeleri değişkenlik gösterebildiği gibi zihnimdeki resim de dönüşüyor. Resim yaparken belirli bir plana çok bağlı kalmıyorum. Çoğu zaman kullandığım imgelere yapım sürecinde karar veriyorum. Kimi zaman kartlarımı açık oynuyorum. Bazı resimlerime verdiğim isimler bile o resmin benim gözümden de görülmesi isteği sanırım. Aslında her sanatçının anlaşılmak istemesi yaptığımız işin doğal sonucu bana kalırsa. Bazen bir duyguyu ya da anlatıyı kendi bakış açımdan görünür kılmak istiyorum. İzleyicinin de resimlerimdeki imgeler aracılığıyla kendi anılarına, kendi dünyasına ulaşmasını önemsiyorum. Resimlerimin izleyicinin kendi dünyasında da yeni karşılıklar bulmasını istiyorum.
Linda Nochlin’in sanat tarihinde kadınların görünürlüğüne ilişkin eleştirileri ve Judith Butler’ın toplumsal cinsiyetin inşasına yönelik yaklaşımından hareketle, sizce sanat kadınlık ve erkeklik üzerine yerleşik toplumsal kabulleri sorgulamak ve alternatif kimlik temsilleri oluşturmak açısından nasıl bir rol üstlenebilir? Kendi sanatsal pratiğinizde toplumsal cinsiyet meselelerinin ve feminist düşüncenin nasıl bir yeri var?
Sanat tarihinde kadın temsiline baktığımızda, kadının uzun yıllar boyunca sanatın öznesinden çok, sanat eserlerinde betimlenen bir figür olarak öne çıktığını görüyoruz. Özellikle klasik resim geleneğinde kadın bedeni çoğunlukla eril bakışın şekillendirdiği, seyirlik bir imge olarak karşımıza çıkıyor. Linda Nochlin’in de işaret ettiği gibi, kadınların sanat tarihindeki üretici özneler olarak görülmemesinin sebebi yaşadıkları dönemin koşulları, eğitim olanaklarının ve fırsat eşitsizliikleri bağlamlarında değerlendirilebilir. Feminist sanat düşüncesinin gelişmesiyle birlikte kadın sanatçılar, yalnızca sanat tarihindeki konumlarını sorgulamakla kalmayıp kadın imgesinin nasıl temsil edildiğini de sorgulamaya başladılar. Judith Butler’ın toplumsal cinsiyetin inşasına ilişkin yaklaşımından hareketle, sanatın bu kalıplaşmış rolleri yeniden üretebildiği gibi onları dönüştürme potansiyeline de sahip olduğunu düşünüyorum.
Ben de resimlerinde masalların toplumsal cinsiyet rolleri üzerindeki etkileri sorguluyorum. Klasik anlatılarda verilmek istenen mesajların ve masallardaki stereotipleşmiş rollerin dikkatli bakıldığında rahatsız edici bir tarafı olduğu fark edilebilir. Resimlerimde bir yandan peri masallarının tatlı atmosferini kurarken diğer yandan bu atmosferin altına tekinsiz bir alt metin yerleştiriyorum. Başta toz pembe gelen anlatım, dikkatli bakıldığında rahatsız edici bir anlam kazanmaya başlıyor. Tıpkı masalların kendi içinde barındırdıkları ikilemler gibi. Benzer bir sorgulamayı mitolojik anlatılar üzerinden de sürdürüyorum. Yüzyıllar boyunca eril bakış açısıyla şekillenen mitolojik anlatılarda Medusa ve Daphne gibi kadın karakterlerin canavarlaştırılarak ötekileştirildiğini görüyoruz. Ben de bu karakterlerden ve onların dönüşüm hikâyelerinden hareketle, toplumda kadın bedeni üzerinde kurulan tahakkümü resimlerimde sembolik bir dille ele alıyorum. Figürlerimin bedenlerinden çıkan dikenler, yılanlar ve benzeri organik formlar, bu tahakkümün ve onun yarattığı dönüşümün görsel ifadelerine dönüşüyor.


Bir Cevap Yazın