Bizans Sanatında Kadın, İktidar ve Temsil: Doç. Dr. Dilek Maktal Canko ile Sanat Tarihi, Müzecilik ve Kültürel Miras Üzerine
RÖPORTAJ SERİSİ: Kültür, Sanat ve Düşünce KONUK: Doç. Dr. Dilek Maktal Canko RÖPORTAJ: Gökhan Çolak ve İpek Yeğinsü Sanat Tarihini Yeniden Düşünmek Sanat tarihi yazımı uzun süre erkek egemen bir bakış açısıyla şekillendi. Linda Nochlin’in bu bağlamdaki eleştirileri, sanat tarihinin temel kabullerini sorgulamaya açtı. Sizce Bizans sanatını tarihini kadınların deneyimleri ve üretimleri üzerinden yeniden değerlendirmek,…
RÖPORTAJ SERİSİ: Kültür, Sanat ve Düşünce KONUK: Doç. Dr. Dilek Maktal Canko RÖPORTAJ: Gökhan Çolak ve İpek Yeğinsü
Sanat Tarihçisi, Akademisyen, Yazar ve Küratör Doç. Dr. Dilek Maktal Canko
Sanat Tarihini Yeniden Düşünmek
Sanat tarihi yazımı uzun süre erkek egemen bir bakış açısıyla şekillendi. Linda Nochlin’in bu bağlamdaki eleştirileri, sanat tarihinin temel kabullerini sorgulamaya açtı. Sizce Bizans sanatını tarihini kadınların deneyimleri ve üretimleri üzerinden yeniden değerlendirmek, bu alandaki hangi yerleşik anlatıları değiştirebilir?
Geleneksel sanat tarihi anlatımı, çoğunlukla eril bir bakış açısıyla yazılmış ve sanatçı kimliği çoğunlukla erkeklerle özdeşleştirilmiş, kadın sanatçılar bu tarihin dışında bırakılmıştır. 1960’lı yıllarda gelişen feminist hareket sanat tarihinde bu eril hakimiyetin sorgulanmasını sağlamıştır. Linda Nochlin, bir galeri sahibinin kendisine “Neden Hiç büyük Kadın Sanatçı Yok?” sorusunu sorması ile 1971 yılında çığır açıcı makalesini aynı isimle yayınlamıştır. Nochlin’e göre, sorun kadınların büyük sanat eserleri üretememesinde değil; sanat eğitimi, atölyeler ve sanat kurumlarına eril hakimiyet nedeniyle kabul edilmemelerindedir. Bu bağlamda, bu makale büyük sanatçı mitini sanatçıların yeteneklerine değil onları şekillendiren toplumsal ve kurumsal koşullara bağlamaktadır. Hatta Batı merkezli sanat tarihi yazımında, sorun sadece cinsiyet değildir, sorun batılı beyaz erkek bakışının tüm alanlara olduğu gibi sanat tarihi alanında da ideolojik eril bir hikaye oluşturmasındır.
Aynı eril bakış açısı ile oluşturulan kurgu Bizans tarihi ve sanat tarihinde de görülmektedir. Bununla birlikte bir toplumun yaşamını, tarihini ve dolayısıyla sanatını iyi anlayabilmek için kadın çalışmalarının yapılmasının gerekliliği günümüzden çok da uzun olmayan bir süre önce anlaşılmıştır. Artık pek çok araştırmacı bir toplumun yarısından fazlasını yok sayarak toplumun sosyal yapısını ve kültürünü anlamanın olanaksızlığına inanmaktadır. Bu gerekçelerle Bizans kadını çalışmaları da 19. yüzyılın sonlarında başlamış, 20. yüzyılın ikinci yarısının başlarında hız kazanmış ve günümüze kadar artan bir ilgi ile devam etmiştir.
Bizanslı kadınların büyüsüne ilk kapılan Paul Adams olmuştur. Adams 1893 tarihli Princesses Byzantines isimli eserinde, Charles Diehl ise 1906’da Figures Byzantines isimli eserinde Bizanslı imparatoriçelerin önemine ve Bizans tarihine katkılarına dikkat çekmiştir. Bizans kadınları üzerine yapılan çalışmaların çoğunun Bizans imparatoriçeleri hakkında olması bu alandaki kaynakların ve bilgilerin ulaşılabilir olmasından kaynaklanmıştır. Ayrıca, bu çalışmalar bu kadınların deneyimleri ve üretimlerinin eril Bizans tarihine sanılandan daha fazla katkısının olduğunu da göstermiştir. 1980’lerden sonraki çalışmalar Bizans düşüncesindeki kadın ve ideoloji çevresinde gelişmiş ve bu alandaki eril yerleşik anlatıların yıkılmasına neden olmuştur. Ancak burada dikkat edilmesi gereken konu, bu araştırmaların yapılmasına kaynaklık eden Bizanslıların tuttukları kayıtların çoğu erkekler tarafından, erkeklerin kadınları gördükleri açıdan yazılmış olduğudur. Bu durumda aslında bize anlatılanın, hikayenin tamamı olmadığı gayet açıktır. Yani aslında kadın çalışmalarında kaynakların söylediklerinin yanında söylemediklerinin de peşine düşmemiz gerekmektedir.
Bizans’ta nüfusun neredeyse yarısını oluşturan ve tamamını doğurup yetiştiren, eğiten kadınların toplumsal konumları ataerkil düzenin belirlediği şekilde mi gelişmişti? Sadece yazılı kaynakların ışığında bu soruya yanıt vermek zordur. Zira yazılı kayıtlar gerçek yerine olması gerekeni sunarlar. Bu bağlamda ideolojiden ziyade gerçeği belirlemek ve gerçeğe ulaşmak için arkeoloji ve sanat tarihinin sağladığı kanıtlara yüzümüzü çevirmemiz gerekli. Bu bizi, hikayenin aslına daha çok yaklaştıracaktır.
Görsel: İmparatoriçe Zoe, yaklaşık 1028–1034 ve 1042–1055, Ayasofya Güney Galerisi, Konstantinopolis (fotoğraf: byzantologist , CC BY-NC-SA 2.0)
Bizans Toplumunda Kadın ve Görsel Temsil
Bizans Toplumunda Kadın kitabınızda, kadınların toplumsal konumları ve gündelik yaşamları farklıyönleriyle ele alınıyor. Bizans sanatındaki kadın tasvirleri, dönemin kadınlara yüklediği toplumsalanlamlar hakkında bize neler söylüyor? Bu temsiller, kadınların gerçek yaşam deneyimlerini ne ölçüdeyansıtıyor?
Bizans yazılı kayıtları kadını şeytanın aracısı ve görüldüğü zaman kaçılması gereken bir tür olarak tanımlıyor. Bu nedenle de kadınlar her zaman sosyal yaşamdan uzak tutulmalı, ev içi yaşama mahkum edilerek kontrol altında tutulmalıydı. Bizans ataerkil düzeninin belirlediği ideoloji (çünkü neredeyse ve ne yazık ki tüm yazılı kayıtlar erkekler tarafından yazılmış), eril dünyanın dişil üzerinde hakimiyet kurma isteğinin bir sonucu. Ancak Bizans’ta nüfusun nerdeyse yarısını oluşturan ve tamamını doğuran kadınların sosyal yaşamının, ataerkil düzenin belirlediği şekilde gelişmediğini arkeoloji ve sanat tarihinin sağladığı kanıtlar ortaya koyuyor. Bu kanıtlar bize dişil figürlerin Kutsal Kadınlar olarak Bizans toplumunda ve dininde önemli bir yer edindiklerini, portelerini sikkelerin üzerinde bastırarak imparatorluk gücünü ellerinde bulundurduklarını ve imparatorluk politikasını yönlendirdiklerini, sanat hamileri ve banileri olarak entelektüel çevrelerde bulunduklarını ve söz sahibi olduklarını açıklıkla göstermektedir. Kadınlar; ataerkil düzenin kendilerine biçtiği rolü oynamamışlar, kendi tarihlerini yazarken imparatorluğun hatta dünyanın tarihini de belirlemişlerdir. Bizans sanatı kendine özgü bir kadın tasviri oluşturmuştu. Genel olarak kadınlar; erkeklerden kılık kıyafeti, sakalsızlığı ve yüz hatları ile ayrılarak tasvir edilmekteydiler. Kadın tasvirinde vücudun tüm belirtilerinin katı bir şekilde örtülmüş olduğu; göğüsler, bel ve kalçaların geniş, bol örtülerin ve çuvalımsı tuniklerin altında kaybolduğu görülmektedir. Son derece stilize tasvirler, keskin hatlar ve vurgular, doğal olmayan ölçek ve oranlar, genelleştirilmiş yüz tipleri Bizans resminde kadınların tasvir edilmesinde öne çıkan özellikler olarak belirlenmiştir.
Bizans’ın sosyal yaşamına hakim olan eril düşünce, günlük yaşamda da kadınların ne yapması ve ne yapmaması gerektiğini belirlemişti. Mütevazi, inzivaya düşkün, ailesine, ev işlerine ve dini vazifelerine bağlı ancak; zayıf, güvenilmez, çabuk kandırılan, şeytanın oyuncağı, kötülüklerin nedeni bir Bizans kadını ideolojisi oluşturulmuştu. Bizans’ta kadının günlük yaşamı evlilik ve ardından çocuk sahibi olma ile şekillenmekteydi. Kaynaklar Bizanslı kadınların sokağa çok sık çıkmadıklarını belirtmesine karşılık; kadınlar kilise tarafından onaylanmasa da kutlamalara hatta ayaklanmalara bile katılıyorlardı. 726’da Büyük Saray’ınKhalke Kapısındaki İsa İkonasının kaldırılmasına karşı protestolarda ve imparatoriçe Zoe’ninsürgüne gönderilmesinden dolayı İmparator Mikhail’e karşı 1042’deki ayaklanmada önde yeralanların kadınlar olduğunu yazılı kaynaklar belirtmektedir. Aslında ideolojinin belirttiği gibi Bizans’ta kadınlar sosyal yaşamdan uzak durmamışlar, tam da merkezinde bulunmuşlardı. Sanat eserleri de bunu kanıtlıyor.
Sanat eserlerinde gördüğümüz kadın tasvirlerinde yar alan bir çok sahnede kılık kıyafetleri ile gerçek Bizanslı kadınları görebilmekteyiz. Kadınları genellikle ip eğirip dokuma yaparken gösteren sahneler, nadir de olsa zirai faaliyetlerle uğraşan, ticari faaliyetlerde bulunan veya dans eden kadınları da betimlemiştir. Bu tasvirler Bizans sosyal yaşamında kadınların ideolojinin belirlediğinin ötesine geçtiğini kanıtlamaktadır. Ancak buna rağmen kadınların yasalar veya eril iktidar ile kısıtlandığı ve sınırlandığı da kuşku götürmez. Bunun bence kadınlar konusunda tek istisnası imparatoriçeler olmuş. İmparatoriçelerin tasvirlerinin meydanlarda, kilise duvarlarında, el yazmalarda, hatta sike ve mühür gibi politik araç olarak kullanılan objelerde bulunması, imparatoriçelerin Bizans’taki gücünü ve etkinliğini kanıtlamaktadır. İdeolojiye rağmen, imparatorluk ailesinden kadınların varlıklarını kanıtladıkları ve sanat eserlerinde tasvirleri ile politik ve idari gücün temsili oldukları açıktır. Bizans kadınlarının ideolojik, dini ve yasal engelleri başarılı bir şekilde aşarak toplumun birçok kesiminde söz sahibi olmayı başarmaları onların güçlü ve hırslı yapısından kaynaklanmış ve bu duruşları onların yüzyıllarca süren büyüsünü bizim çağımıza ulaştırmıştır. Bu büyü günümüz kadınlarını da etkilemelidir…
Bizans’ta Kadın Sanatçılar
“Bizans’ta Kadın Sanatçılar” başlıklı makalenizde kadınların tekstilden resme, edebiyattan müziğe uzanan farklı alanlardaki üretimlerinden söz ediyorsunuz. Bugün bu kadınların kimliklerini ve eserlerini ne ölçüde biliyoruz? Sanat tarihindeki hak ettikleri yeri ve itibarı onlara iade edebiliyor muyuz?
Bizans’ta kadınların okur-yazar ve eğitimli olmalarına da kısıtlama getirilmesine karşın, bazı kadınlar eğitimlerini destek alarak geliştirmişler ve sanatsal, edebi ürünlere imza atmışlardır. Özellikle manastırların olanaklarını kullanan kadınlar dokuma yapmışlar, kitap kopyalamışlar, biyografi ve anı yazmışlar, müzik bestelemişler ve ilahi seslendirmişlerdir. Manastırlar hiç şüphesiz Bizanslı kadının üretkenliğini destekleyen önemli mekanlardı. Şair ve müzisyen Kassia, tarihçi ve yazar Anna Komnena, babası Nikephorus’tan mükemmel bir eğitim almış olan Sevastokratorissa Irene Komnena, kitap toplayan, elyazmalarını çoğaltan, azizlerin hayatlarını yazan ve kilise ile devlet politikasına dahil olmuş olan Theodora Komnene Raoulaina gibi okur yazar eğitimli kadınlar, Bizans ideolojisine başkaldırmış olan güçlü kadınlardı. Hiç şüphesiz bu isimlerin günümüze ulaşması bu kadınların zengin ve soylu olmalarının tüm olanaklarını kullanmış olmalarından kaynaklanmıştır.
Tabii tarih dışı bırakılan birçok kadının da Bizans sanatına katkısı olduğunu düşünmekteyim. Mesela, Oxford Dictionary of Byzantium’da Anthony Cutler tarafından yayınlanan mezar ve diğer yazıtlar üzerinden tespit edilen usta, ressam, kuyumcu 95 sanatçı isimden bir tanesi, Gürcistan’da Meryem tasvirini boyadığına ilişkin not dışında başka bilgiye ulaşılamayan ve isminin Maria olması nedeniyle kadın olduğunu düşündüğüm bir kadın sanatçıdır. Bu listeye baktığımızda 95 sanatçı arasından 1 sanatçının (?) kadın olma olasılığı (?) kadınların sanatçı olarak toplumda var olmalarının ne kadar nadir olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, Bizans’ta neredeyse tüm çalışma kollarında bulunan kadınların, sanatsal faaliyetlerde bulunmadıklarını düşünmek olanaksızdır. Nitekim babadan oğula aktarıldığı söylenen yetenek ve araç gereçlerin erkek evladın bulunmaması durumunda babadan kıza aktarıldığını kanıtlayan örnekler de mevcuttur. Bununla birlikte sanatçıların isimlerinin verildiği bu listede kadınların bulunmaması kadın sanatçıların erkek ismi ile üretim yapmış olma olasılığını da düşündürmelidir.
Ortaçağ Hıristiyan dünyası ve özelinde Bizans dünyası da kendisine özgü bir sanat dili oluşturmuştur. Kiliseye, dini inançlara bağlı olan Bizans sanatında imgeler, anlam iletecek bir araç olarak işlev görmüşlerdir. Sanatçılar, imgelerini zaman ve uzamdan soyutlayarak görüneni değil görünmeyeni göstermeye çalışmışlardır. Bunu yaparken de uymaları gereken kurallar belirlenmiş, özgünlük ve dışavurumculuğa yer bırakılmamıştır. Bununla birlikte; eserin öğrenimlerle birlikte beceriye, ustalığa ve deneyime dayanması, estetik kaygılardan çok işlevselliğin ön planda olması dolayısıyla Bizanslı sanatçılar çoğunlukla zanaatçı olarak nitelenmiştir ve bugün anladığımız sanatçı kavramı ile değerlendirilmemişler ve isimleri ile ilgili kayıtlarda nadiren tutulmuştur. Erkek sanatçılar için bile durum böyleyse kadın sanatçılar tarihin satır aralarından cımbızla çıkartılmıştır. Bu bağlamda da ne yazık ki Ortaçağ için de bir problem olan sanatçıların sanat tarihindeki yeri ve itibarının iade edilmesi kadınlar için zorlaşmaktadır.
Görsel: İmparatoriçe Theodora Mozaiği, San Vitale, İtalya, yak. 547.Görsel: Zoe Mozaiği, Konstantinopolis Ayasofya, 11. yüzyıl, mozaik, Ayasofya güney galeri, İstanbulGörsel: Meryem ve Çocuk İsa, Ayasofya Apsis Mozaiği, 867, Ayasofya, İstanbul. Bizans sanatında en sık görülen kadın tasviri, kutsal kadın özellikle de Tanrı Anası Meryem tasvirleridir. 8. yüzyıldan itibaren mitolojik figürler azalmış onların yerini Tanrı Anası Meryem figürü almıştır. Bizans sanatı boyunca Meryem figürlerinde de zaman zaman değişiklikler olmuştur. Erken Hıristiyanlık döneminde Meryem tasvirleri Yunan ve Roma sanatının etkisi altında kalarak kadınsı özelliklerine vurgu yapılarak resmedilmişti. 431 yılında Ephesos’ta toplanan Konsil’in Meryem’i Tanrı Anası olarak ilan etmesiyle birlikte, Meryem tasvirlerinde de yeni bir dönem başlamıştır. Artık Meryem Tanrı Anası olarak dinsel bir kimlikle karşımıza çıkmaya başladığı için ikonoklazmanın hemen ardından yapılan Tanrı Anası Meryem tasvirlerinin teolojik amacının vurgulanırcasına gerçeklikten uzak bedenlere sahip olması da dikkat çekicidir. İkonoklazma sonrasından 10. yüzyılın sonuna kadar Meryem soğukkanlı bir ruh hali ile uzak ve mesafeli bir anne olarak tasvir edilirken, 11. yüzyıldan sonra Meryem, oğlu ile inananlar arasında aracılık eden ve onlar için oğlunda şefaat dileyen merhametli ve sevgi dolu bir kimlikle karşımıza çıkmaya başlamıştır.
İmparatoriçeler, Sanat ve İktidar
“Sikkelerin Işığında Bizans’ta İmparatoriçe İmgesi (780–1204)” başlıklı makalenizde imparatoriçelerin sikkeler üzerindeki tasvirlerini inceliyorsunuz. Bu tasvirlerde kadın hükümdarların otoritesi nasıl yansıtılıyor? Sikkelerdeki tasvirleri ile imparatoriçelerin siyasalkonumları arasında nasıl bir ilişki var?
Doğuştan asil, güzel, dindar, doğurgan, erdemli, bereketli, merhametli, şefkatli kadınlar olan imparatoriçeler, kendi maiyetleri ve özel gelirleri ile imparatorluğun kamusal yaşamında önemli rollere sahip olmuşlardır. Bu rollerinin bir sonucu olarak imparatoriçe tasvirleri imparatorluk ikonografisinde yer almıştır. İmparatoriçe tasvirlerinde ana amaç; politik güç yaratmak ve imparatoriçe imgesinin hafızalarda yer etmesini sağlamak olduğu için tasvirler politik çağrışımlarının en yoğun olacağı yerlere yapılırdı. İmparatorluk hakimiyetini ve politikasını imparatorluk topraklarında yaymanın geleneksel yöntemlerinden biri olan sikkelerin üzerindeki imparatoriçe tasvirleri, onların politikadaki etkilerinin ve iktidardaki güçlerinin kanıtıydı.
İmparatorluk ikonografisinde, imparator veya imparatoriçe tasviri bir kişiyi göstermez, resmiyeti ve gücü de yansıtır. Bu durumda imparatoriçenin tasviri de sadece bir kadın değildir, bulunduğu yerde politik bir güç olarak da var olmaktadır. Bizans tarihi boyunca siyasi tarihi de destekler şekilde imparatoriçe tasvirlerinin imparator yanında, naibi olduğu çocuğunun yanında, arka yüzde tek veya oğulları ile, veya ön yüzde tek başına yer alması hep siyasi bir mesaj olmuştur. Erkek egemen bir toplum olan Bizans İmparatorluğu, imparatoriçelerin sikkeler üzerinde yer alarak bir iktidar imgesi olmasına ve kamu otoritesini sağlamada etkin rol almalarına imparatorluğun istikrarının güvencesi nedeniyle olanak sağlamıştır. Sikkeler üzerindeki tasvirlerde imparatoriçeler birer sembol olarak kullanılarak kadın iktidarı, imgeleştirilmeye çalışılmıştır. Bunun en güzel örneği tek başına hükümdar olan kadınlarda görülür. Bizans tarihi boyunca tek başına hükümdar olup sikkelerde iktidarını pekiştiren ilk kadın İmparatoriçe İrene idi. 780-790 yılları arasında oğluna naiplik yaptığı dönemdeki sikkelerde, İrene oğlu Konstantinos ile sikkelerin ön yüzünde büst olarak birlikte tasvir edilirken, 792 yılında imparatoriçe oğlunun iktidarını zayıflatmak için ön yüze kendi tasvirini yerleştirirken oğlu VI. Konstantinos’u arka yüze konumlandırır. 797 yılında anne ile oğlun arasındaki sürtüşme İrene’nin emri ile oğlunun hayatına mal olurken irene imparatorluğu vekaleten değil tek başına yöneten ilk kadın hükümdar olur. Bu dönemde basılan sikkelerde artık her iki yüzde de İrene yer almaktadır. İktidarın tek hakimi olduğunu tüm dünyaya kanıtlamak istercesine…
Görsel: Eğirme ve dokuma yapan kadınlar, 11. yy., Job El Yazması.Görsel: İp Eğirme Sahnesi, Selanik Bizans Kültürü MüzesiGörsel: IX. Konstantinos Monomakhos’un Tacı, Macar Ulusal Müzesi (Magyar Nemzeti Múzeum), Budapeşte. The Glory of Byzantium (2006), s. 211, katalog no. 145. Link: https://www.thebyzantinelegacy.com/monomachos?
Bizans Mirası ve Kültürel Aidiyet
Anadolu’nun çok katmanlı kültürel geçmişinde önemli bir yer tutan Bizans mirasının Türkiye’deki algısı bugün de tartışılıyor. Sizce Bizans sanatının Anadolu’nun kültürel birikimiiçindeki yeri yeterince anlaşılıyor mu? Bu tarihsel ve sanatsal değerlerin toplum tarafındandaha fazla sahiplenilmesi için nasıl bir yaklaşım benimsenmeli?
Anadolu, tarih boyunca farklı uygarlıkların birbirinin üzerine eklemlendiği, dönüştürdüğü ve yeniden yorumlandığı bir kültür coğrafyasıdır. Bence Bizans sanatının bu çok katmanlı ve boyutlu Anadolu kültürel birikimi içindeki yeri ne yazık ki, henüz yeterince anlaşılmış ve içselleştirilmiş değildir. Böyle olmakla birlikte son yıllarda artan akademik ve arkeolojik çalışmalar, bu alandaki önemli bir ilerlemeyi de gösteriyor. Ancak, bu akademik bilgi Anadolu’nun bütünlüklü kültür tarihine yeterince yerleştirilememektedir. Bu da akademik bilgi ile toplumun tarih algısı arasında hala ciddi bir mesafe bulunmasına neden olmaktadır.
Türkiye’deki tarih anlatısı İslam öncesi ve İslam sonrası dönemler olarak incelenmektedir. Bu yaklaşım Hristiyan olan Bizans imparatorluğunun Anadolu’nun kültürel mirası içindeki yerinin zaman zaman belirsiz olmasına neden oldu. Bizans çoğu zaman Anadolu’nun tarihsel mirasının dışında kalmış bir dönem olarak algılandı. Oysa kültürel mirasın aidiyeti etnik veya dini devamlılık üzerinden tanımlanmamalıdır. Bu algı, manastırlar, mozaikler ve freskler, mimari örnekler ile önemli kültürel zenginliklerin korunmasında ve tanıtılmasında da sorun olmasına neden oluyor.
Aslında tarihsel ve sanatsal değerlerin toplum tarafından benimsenmesinin en önemli yolu kültürel miras bilincinin ilk ve orta öğretim sistemimizde yer almasıdır. İlköğretimde sanat tarihi derslerinin olmaması bu bilincin de verilmesini zorlaştırmaktadır. Ayrıca bu bilinci yerleştirmenin bana göre ikinci yolu müzelerdir. Bizans’ın kültürel kimliğinin önemli bir bölümünü oluşturan Konstantinopolis’te Bizans müzesinin olmaması beni hep şaşırtmıştır.
Aslında tam da burada, Bizans sanatını bugünkü toplumun belirli bir dini veya etnik kimliğe dayanarak sahiplenmesi gerektiğini söylemek zorunda değiliz. Fakat, her birimizin bu mirasın Anadolu’nun ortak tarihsel ve kültürel birikiminin ayrılmaz bir parçası olduğunu biliyoruz. Bu kültürel mirasın korunması ve eğitim programımızda yer alması için onun bugünkü toplumla aynı dini, etnik ve siyasi kimliği taşımasının gerekmediğini de kabul etmemiz gerekli.
Görsel: İstanbul Arkeoloji Müzesi
Müzecilikte Temsil ve Ziyaretçi Deneyimi
Müzeler yalnızca eserlerin korunduğu ve sergilendiği kurumlar değil, aynı zamanda geçmişe ilişkin anlatıların oluşturulduğu alanlar. Sizce müzelerin, ziyaretçilerin tarihsel anlatıları sorgulayabildiği ve farklı toplumsal deneyimlerle karşılaşabildiği mekânlara dönüşmesi için müzecilere ne gibi görevler düşüyor?
Müzeler, geçmişi anlamamızı, kimliğimizi şekillendirmemiz ve farklı kültürleri tanımamızı sağlayan mekanlardır. Müzelerin ana işlevi koruma, araştırmadır. İlk müzeler aslında araştırma odaklı çıkmıştır sonradan eserlerin korunduğu mekanlar olmuştur. Ancak bu iki işlevin yanına 20. Yüzyılın başında başka bir işlev daha eklenmiştir. O da eğitim işlevi… Müze sadece, eser korumak ve sergilemekle ve akademik çalışmaları teşvik etmekle kalmamakta düzenlediği eğitim etkinlikleri ile toplumla olan bağlarını da güçlendirmektedir. Bu bağlamda artık günümüzde müzeler yaşayan öğrenme merkezleri haline gelmişlerdir.
Geleneksel öğrenme yöntemleri, öğrencilerin bilgiye ulaşmasında önemli bir rol oynasa da özellikle deneyimsel öğrenme açısından sınırlı kalmaktadır. Müze eğitimi; sanat, tarih, bilim veya kültürle doğrudan temas kurma fırsatı sunarak öğrenme sürecini zenginleştirir. Artık bir müzenin mutlaka eğitim etkinlikleri ile toplumla kurduğu bağı sağlamlaştırması ve zenginleştirmesi şarttır. Burada da asıl görev müzecilere düşmektedir. Müzeciler, müzelerinin alanları sınırında yaratıcı, eğlendirici ve bilgilendirici eğitim etkinliklerini yetişkinler ve özellikle çocuklar için oluşturmalı ve plan dahilinde yayımlamalıdır. Aslında bir bakıma müzeciler, müzelerini özellikle genç nesiller için böyle çekici hale getirebilirler.
Müzeleri eğlenirken deneyimsel öğrenme ortamı sunan eğitim merkezlerine dönüştürmeliyiz. Çünkü benim müzecilikle uğraşmaya başladığım ilk andan itibaren aklımda şu soru var: “Bir insan, bu müzeye neden gelsin?” Artık hepimizin bilgisayarla hatta her yerde telefonlarımızdan internette her esere, her yere ulaşma imkanımız var. Peki bu durumda bir müzeye zaman ve enerji harcayarak ve ücret ödeyerek neden gelsinler… Ben yaptığım her etkinlikte ve müze müdürlüklerimde bu soruyu merkeze koyuyorum… Ve her zaman cevabı: Deneyim oluyor…Müzelerin eğlendirerek, duygulara küçük dokunuşlar yaparak eğitici olmaktan başka çareleri yok… Çünkü diğer uyaranlar ve alternatifler karşısında özellikle genç nesil için ilgi çekici olmak zorundalar. Bunu başarı ile uygulayan müzeler fark yaratıyor. Ancak burada sorumluluğu da sadece müzecilere vermemek gerekli olduğunu düşünüyorum. Çünkü müzeler hepimizin kültürel mirası… Onları yaşatmak, geleceğimizi şekillendirmek anlamındadır ve bu hepimizin ortak sorumluluğudur.
Çocuklar, Müzeler ve Sanat Eğitimi
Çocuklara yönelik sanat tarihi yayınlarınız ve müze eğitimi alanındaki çalışmalarınız, kültürel mirasın yeni kuşaklara aktarılması açısından önemli bir yere işaret ediyor. Çocukların sanat tarihini yalnızca bilgi edinilecek bir alan olarak görmeyip merak, keşif ve yaratıcılıkla ilişkilendirmeleri için nasıl bir yaklaşım benimsenmeli? Dijital ve etkileşimli uygulamalar bu süreçte nasıl bir rol oynayabilir?
İnsanların beslenmek, barınmak gibi bir ihtiyacı olan sanat, görsel bir düşünme aracı iken, aynı zamanda bir duygunluktur. Bir sanat eserine baktığımızda yeni bir duyarlılık anı yaşarız. Picasso “Guernica” isimli gri, beyaz ve siyahlar arasında İspanyol kenti Guernica’nın devrim sırasında uçaklarla bombalanmasını ve bunun sonuçlarını anlatan çok etkileyici resmini, 1937 yılında yapmıştır. Yüzyıllar sonra bizler bu esere baktığımızda, yaşanmışları, acıları, hüzünleri hissedip sanat eserinden akan duyguyu içimize alıp tarihi görsel algılama yöntemi ile öğrenerek daha kalıcı bir bilgi haline dönüştürürüz.
İnsanlar öyküler anlatır ve nesneler, eserler yaparlar. Yaptıkları nesneler, eserler bu öyküler ile ilgilidir. Herkes kendi öyküsünü anlatır. Sanat insanın kendisini ifade etmesinin en önemli yolu iken, sanatın tarihini bilmek insanların kendilerini ifade ediş şekillerini de geliştirir. Özellikle çocuklara bu eğitim verilmeli ki kendilerini ve insanlığı iyi tanıyabilsinler. Bu nedenle ben çocuklara sanat tarihi eğitimini çok önemsiyorum. Bu amaçla kitaplar yazıyorum ve eğitimler veriyorum uzun yıllardır. Hatta bu yıl ilk defa Sanatın Öyküsü ismi ile kamp yaptık, orada da bir kez daha gördüm ki doğru yoldayız… sanırım her sene yapacağız. Ülkemizde bu alanda çalışma yapmak çok zor olsa da bilinçli ailelerimiz az olsa da önemli değil, ben ve öğrencilerim bu yolda sürekli çalışıyoruz. Çocuklara sanat tarihini oyunlarla eğlenceli, merak uyandırıcı ve etkili bir şekilde nasıl anlatırız diye beyin fırtınası yapıyoruz. Kampımızda bir eğitim, arkasında bir oyun ve bir atölye ile destekledik. Eğitimler onların da katıldığı interaktif eğitimler oldu ve en ilgisiz gibi görünen çocuğumuz kamp sonunda ayrılmak istemedi. Bu bizi inanılmaz mutlu ediyor…
Sanatın öyküsünün ve sanat tarihine damgasını vurmuş ünlü sanatçıların eserlerindeki gizemlerin, yaşamlarındaki sırların, nasıl resim yaptıklarının ve nasıl yaşadıklarının eğlenceli bir biçimde anlatıldığı kampımızın amacı, çocukların sanateserleri ve sanatçılar hakkında bilgi sahibi olmalarını sağlamanın yanında resim veyaeser okumasını öğrenmeleri ve bu yolla görsel hafızlarını güçlendirmelerini ve enönemlisi hayal gücü ve yaratıcılıklarının gelişimini sağlamaktır. Ayrıca, eleştirel düşünme becerilerinin gelişmesi, kültürel farkındalık kazanma, duygusal ifade becerilerini güçlendirme, disiplinler arası öğrenmeyi destekleme gibi etkilerinin yanında, erken yaşlardan itibaren başlayıp öğrencilerin sanata, kültüre ve sanat eserlerine karşı duyarlı bir bakış ve anlayış kazandırarak bu değerler arasında ilişki kurabilmesini, uygarlık tarihi boyunca insanlığın meydana getirdiği oluşumu izleyerek sanat üsluplarıyla karşılaştırma yapabilmesini amaçlamakta.
Sanat Tarihinin Geleceği
Sanat tarihi araştırmaları, toplumsal cinsiyet, disiplinlerarası yaklaşımlar ve yeni yöntemlerle sürekli dönüşüyor. Sizce gelecekte sanat tarihçiliğinin öncelikli araştırma alanları ve temel tartışmaları neler olacak? Özellikle Bizans sanatı çalışmalarında henüz yeterince araştırılmamış hangi konuların öne çıkacağını öngörüyorsunuz?
Çok güzel bir soru… Dünya değişiyor ve her şey evriliyor kuşkusuz bundan sanat tarihi de etkilenecektir. Özellikle yapay zekanın geliştiği dijitalleşen bir dünyada, sanat tarihi geçmişte üretilen sanat eserlerini kronolojik, biçimsel ve ikonografik açıdan inceleyen bir disiplin olmanın yanında sanatın anlamlandırıldığı ve toplumsal etkiler yarattığı çok katmanlı ilişkileri araştıran bir disiplin olacak bence… Zaten sanat eserleri bize o toplumu ve insanları anlatır, biz sanat tarihinde eserlere odaklanıyoruz aslında amacımız insanları anlamak olmalı eserler yoluyla… Bence gelecekte sanat tarihi disiplini buna evrilecek…
Ayrıca şu anda Avrupa merkezli sanat tarihi anlatısı kuruyoruz, bence bu da değişecek kesinlikle… Evrensel bir sanat tarihi yazımına gidilmeli. Kuşkusuz her coğrafya kendi dinamizminde ve kültürel bağlamında sanat eserlerini oluşturuyor ama tüm dünya ile aynı anda… O nedenle insanın ve büyük ölçekte toplumun kendisini anlatma biçimi olan sanat eserleri küresel ölçekte değerlendirilmeli.
Ayrıca, bir de buna bağlı olarak merkezinde beyaz eril adamın olduğu bir sanat tarihi anlatımında; feminist, queer gibi gruplarında etkin rol aldığı farklı coğrafyada üretilen eserlerin de eşit düzeyde yer aldığı evrensel bir sanat tarihine geçiş olacaktır. Kadınların toplumlara olduğu gibi sanat tarihine katkılarının daha çok görünür olacağını düşünüyorum.
Bizans sanatı gelecekte sanat tarihçiliği açısında önemli bir araştırma potansiyeli olan bir alandır. Bunun temel nedeni, Bizans’ın uzun süre mimari, resim, ikona, el yazmaları gibi sanat eserlerini kataloglama ve ortaya çıkarma, tasnifleme üzerinden incelenmiş olmasıdır. Bizans görsel kültürünün gündelik yaşam, toplumsal ilişkiler, zanaat, çevre, teknoloji, duyular, beden, yerel kimlikler ve kültürel etkileşim gibi konularında değerlendirilip Bizans toplumunun günlük yaşamı ile ilgili alanlarda açılım yapılacaktır. Özellikle ülkemiz yeni malzeme açısından çok şanslı, yapılan arkeolojik kazılarda elde edilen veriler her an farklı bir bakış açısı kazanmamıza neden oluyor.
Bir Cevap Yazın