RÖPORTAJ SERİSİ: Küratöryel Diyaloglar RÖPORTAJ: Gökhan Çolak ve İpek Yeğinsü KONUK: Patrick Lichty

Sanatsal pratiğinizin yeni medya sanatı, kavramsal sanat ve performans gibi alanlarda geliştiğini ve çoğu zaman kendisini tek bir mecrayla ya da disiplin kategorisiyle sınırlandırmadığını görüyoruz. Bugün sanatsal konumunuzu nasıl tanımlarsınız? Kendinizi bir sanatçı olarak anlamlandırmanızda temel bir yere sahip olduğunu düşündüğünüz belirli düşünsel ya da sanatsal gelenekler var mı? Peki, bu konum zaman içinde önemli ölçüde değişti mi?
Fin de siècle döneminin (19. yüzyıl sonu) “Birinci Dalga Avangardı”ndan etkilenmiş biri olarak, bir bakıma erken dönem absürdist ve sibernetik köklerime geri dönüyorum. Sibernetikle, Dadaizm’den Gutai’ye ve Fluxus’a uzanan çizgiyle, net.art ile Performans Sanatı ve Eleştirel Medya alanlarıyla doğrudan bağlarım var. Genel olarak Kıta Avrupası düşünce geleneğinden ve postmodernist düşünceden besleniyorum. Bununla birlikte, günümüzde Spekülatif Gerçeklik ve Metamodernizmi esnek düşünsel çerçeveler olarak benimsiyorum.
Bu geçmişim göz önüne alındığında, daha önceki bu geleneklerden Yeni Medya Sanatı’nın belirli alt alanlarına yönelmiş bir sanatçı olduğumu söyleyebilirim. Bundan sonraki çalışmalarımda da gerçekliğin teknoloji aracılığıyla dolayımlanmasına yönelik süregelen ilgimi sürdürüyorum. Bunun nedeni, kısmen hayatım boyunca mücadele ettiğim bir görme bozukluğuna sahip olmam, kısmen de belki gerçekliğe alışılmışın dışında bir perspektiften bakmam olabilir. Postyapısalcılığa duyduğum ilgi de bunda rol oynuyor olabilir.
Sanatçı olarak konumum değişti mi? Her şeyden önce, yazma biçimim değişti. Vilém Flusser’in Essays (Denemeler) adlı eserini okumak düşünce biçimimi hem sarstı hem de köklü biçimde dönüştürdü. Bu eser, öznel deneyimlerin ve kişisel anekdotların akademik yazılarıma dâhil edilebileceğini görmemi sağladı; ancak bunları yazılarıma bütünüyle ve sınırsızca taşımadım. Zaman içinde, araştırmaya dayalı keşifçi yöntemlerimi uygulama konusunda daha rahat hâle geldim. Bunun yanı sıra, gerçekliğin dolayımlanmasını yorumlama biçimime biraz da cüretkâr ve muzip bir tavır ekledim.
Kesinlikle değişmekte olan bir şey varsa, o da yeni çalışmalar üretme hızımın yavaşlaması ve daha önce hiç paylaşmadığım eski işlerimi terabaytlarca veri arasından çıkarıp yeniden gün yüzüne çıkarma sürecimdir. Bunlar arasında, 2010’ların sonları ile 2020’lerin başlarında gerçekleştirdiğim Personal Taxonomy başlıklı GAN (Üretici Çekişmeli Ağ) araştırmalarına dâhil ettiğim kaligrafi çalışmaları ve geçmişte ürettiğim sanal gerçeklik (VR) çalışmaları da bulunuyor. Ayrıca medya arkeolojisiyle ilgilenmek istiyorum. Örneğin, 2016–2018 yılları arasında deneyler yaptığım Yavaş Tarama Televizyonu (Slow Scan TV) teknolojisine bir performans mecrası olarak ilgi duyuyorum.

Second Life gibi sanal dünyalar ve çevrim içi ortamlarla, sanal gerçekliğe ve sürükleyici deneyimlere bugünkü ilgi ortaya çıkmadan çok önce ilgileniyordunuz. O dönemdeki çalışmalarınıza baktığınızda, sizce sanal dünyalar sanatçılara fiziksel dünyada mümkün olmayan hangi deneyimleri yaşama ve hangi konuları keşfetme fırsatı sunuyordu?
1990’larda Jaron Lanier ve Char Davies ile tanıştığımı düşünürsek, sanal dünyalara yönelmemin geçmişi oldukça eskiye dayanıyor. İlk kez 1998’de Superscape adlı sanal ortamda çalıştım. Ardından, lisansüstü eğitimim sırasında, 2006’da kendi VR odamı kurdum. Daha sonra sanal dünyalara yöneldim. İkinci olarak da bu ortamları performans amacıyla kullanmaya başladım. Dolayısıyla bu geçiş benim için son derece anlamlıydı. Hâlâ Second Life’ta (SL) biraz zaman geçiriyorum, ancak eskisi kadar değil.
Sanal dünyaların sunduğu olanaklara gelince, bunu açıklamak oldukça kolay. Second Life’ın deneyimli kullanıcılarından “Bettina Tizzy”, bu ortamın “Gerçek Hayatta Mümkün Olmayan Şeylere” olanak tanıdığını söylemişti. Second Front da tam olarak bunu yaptı. Bedenlerimizi bir kenara bırakarak avatarların davranışları ve duygulanımları üzerindeki etkilerini araştırdık. Bunun için pizza dağıtımını taklit eden şakalar yaptık, Iron Lung yarışları düzenledik ve başlarımızın üzerinde 10 metre uzunluğunda beton duvarlarla dolaştık. Bu duvarlardan biri başka bir avatara çarptığında, ortalığı birbirine katıyor ve diğer avatarları etrafa savuruyorduk. Hatta Berlin’de düzenlenen bir medya festivali sırasında Stelarc’ın beynini bile ateşe verdik! Bu tür müdahaleler son derece ilgi çekiciydi.
Ayrıca Bibbe Hansen ve hatta Larry Miller ile birlikte Virtual Fluxus (Sanal Fluxus) çalışmaları gerçekleştirmek de benim için çok önemliydi. Bu çalışmalar, ağ bağlantılı medya sanatıyla yakından ilişkili olan geçici ve kalıcı olmayan sanat üretimlerini tarihsel bir bağlama oturtuyordu. Second Life’taki çalışmalarla aynı çizgide olmasa da Fluxus NFT’lerini de merak ediyorum. Muhtemelen yeniden satış dışında hiçbir değer taşımayan NFT’lerden söz ediyoruz… Bunu söylememin de biraz şaka payı var.

Sanatsal çalışmalarınızın yanı sıra küratör, yazar, kuramcı, araştırmacı ve eğitimci gibi farklı roller de üstlendiniz; kendinizi sanat dünyasında tek bir rolle sınırlamadınız. Bu farklı roller birbirini nasıl etkiledi? Örneğin, küratörlük yapmanız, ders vermeniz veya başka sanatçılar üzerine yazmanız, kendi sanatsal üretiminize yaklaşımınızı temelden değiştirdi mi?
Küratör, yazar, kuramcı, araştırmacı ve eğitimci olmam, kültüre farklı açılardan yaklaşmamı sağladı. 1990’larda, Mark Rothko’nun Yale Üniversitesi’nde yaptığı konuşmada dile getirdiği klasik düşüncelerine benzer biçimde, ortada küratörler, koleksiyonerler ya da yazarlar yoktu; dolayısıyla bütün bunları kendimiz yapıyorduk. Whitney Amerikan Sanatı Müzesi’nden Christiane Paul’un yayımladığı Intelligent Agent adlı Yeni Medya dergisinin editörlüğünü yaptım. Lev Manovich ve Oliver Grau gibi isimler de The Language of New Media (Yeni Medyanın Dili) ve Virtual Art (Sanal Sanat) gibi klasikleşen eserler yazdılar. El bilgisayarlarını, bilgisayar ikonlarını ve sanal dünyaları araştıran projeler gibi, kurumsal yapılar dışında gerçekleştirilen ilk sergilerden bazılarını kürate ettim. Bu tür çalışmalar, alanın oluşmasını sağladı.
Buradan iki sonuç çıkarıyorum. Birincisi, yeni bir alan oluşturmak için o alanın uygulayıcılarının genellikle önce kendi temellerini atmaları, ardından dikkat çekmeleri gerekir. İkincisi ise daha kişisel bir nokta: Yapıtlarımın yalnızca düşüncelerimin maddi belirtileri olduğunu her zaman söyledim. Dolayısıyla burada türler arasında bir ayrım değil, yalnızca farklı söylem biçimleri söz konusudur. Ne üretirsem üreteyim, ne yazarsam yazayım ya da neyin küratörlüğünü yaparsam yapayım, bunların tümü aynı söylemin farklı kanallar aracılığıyla ifade edilmesidir. Dolayısıyla hayır, bu faaliyetler hiçbir zaman birbirinden ayrı olmadı; pratiğim her zaman farklı unsurları bir araya getiren bütünlüklü bir yapı oldu.

İnternetin ve sanal ortamların ortaya çıkışından VR/AR teknolojilerine ve üretken sanata kadar uzanan teknolojik dönüşümlere tanıklık ettiniz. Sizce yapay zekâyı önceki teknolojik kırılmalardan ayıran temel özellik nedir? Yapay zekâ yalnızca yeni bir üretim aracı mıdır, yoksa sanatın üretilme, algılanma ve dolaşıma girme biçimlerinde köklü bir paradigma değişimini mi temsil etmektedir?
Her yeni sanat akımı, net.art’tan postinternet sanatına, Second Life’tan Web 3’e kadar kendisini bir sonraki devrimci biçim olarak ilan eder. Bunun bir nedeni, Fütüristlerin yaptığı gibi, yeni bir tartışmaya alan açmak için mevcut zemini temizleme isteğidir. Bir diğer neden ise salt tanıtım ve pazarlama olabilir; çünkü sanat dünyası ve onun ekosistemi de bu tartışmanın bir parçasıdır.
Yapay zekânın kendine özgü niteliklerini anlamaya çalışıyorum. Yapay zekâ yeni işler üretir, ancak özgün anlamda orijinal işler üretmez. Çünkü tanımı gereği, mümkün olduğunca geniş bir mevcut bilgi birikimine dayanır; dolayısıyla türev niteliğindedir ya da büyük ölçüde kendisinden önce gelenlerin birikimine, yani “devlerin omuzlarına” yaslanır. Yapay zekâyla yeni sözcükler ve kavramlar icat etmek de oldukça zordur.
Yapay zekâ bana internetin bulanık bir aynasını hatırlatıyor. Onu, mevcut çözümler ne kadar çok olursa olsun, bunların arasından belirli bir fikrin seçilip ayırt edilebildiği bir remikse benzetiyorum. Jungcu bir bakış açısından, zaten bildiğimiz şeyleri bize hatırlatan bir mecra. Paul’un da öne sürdüğü gibi, yapay zekâyla gerçekleştirilen çalışmalar arasında yalnızca eleştirel ve sorgulayıcı bir yaklaşım ortaya koyanlar gerçekten ilgi çekici. Bu bağlamda, favorilerim arasında Herndon ve Dryhurst, Meier, Eldagsen, Paglen, Stiles ve Abosch gibi sanatçılar bulunuyor.

Bir küratör olarak yapay zekâ sanatını değerlendirirken yalnızca ortaya çıkan görsel sonuca değil, üretim sürecine, kavramsal çerçeveye ve sanatçının yapay zekâyla kurduğu ilişkiyi de göz önünde bulunduruyorsunuz. Sizce bir yapay zekâ sanat eserini gerçekten önemli ve sanatsal açıdan etkileyici kılan nedir? Estetik açıdan etkileyici bir yapay zekâ üretimi görselle anlamlı bir sanat eseri arasında nasıl bir ayrım yapıyorsunuz? Günümüzde yapay zekâ sanatının küratörlüğünü yaparken hangi ölçütleri daha önemli buluyorsunuz?
Çoğu zaman, görsel çıktı ya da estetik, yapay zekâ sanatını değerlendirirken benim için pek belirleyici değildir. Paul’un görüşünü başka sözcüklerle ifade edecek olursam, yapay zekâyı kendi başına bir amaç olarak ele alan yapay zekâ sanatının özellikle ilgi çekici olmadığı konusunda ona katılıyorum. İncelediğim bütün sanat eserlerinde olduğu gibi, burada da güçlü bir kavramsal çerçeve bulunması gerekiyor. Ayrıca yapay zekâ kullanımı, ortaya konan fikirle örtüşmeli.
Bir sonraki sorunuza gelecek olursam, yapay zekâyla estetik açıdan etkileyici görseller üretmenin görece kolay olduğunu düşünüyorum. Bu da en etkileyici yapay zekâ çalışmalarının çoğu zaman estetikle pek ilgisi olmadığı anlamına geliyor. Daha önce de ima ettiğim gibi, benim için en önemli ölçütler, yapay zekânın uygun bir kavramı hayata geçirmek ya da ilginç bir deney gerçekleştirmek amacıyla, gerekli uzmanlıkla kullanılıp kullanılmadığıdır. İyi sorular ve sağlam, sorgulamaya açık önermeler, en verimli tartışmaların temelini oluşturur.

Studio Visits: In the Posthuman Atelier adlı projenizde, yapay zekâ tarafından üretilen sanatçılar, stüdyolar ve sanatçı anlatıları aracılığıyla özellikle kışkırtıcı bir soruyu gündeme getiriyorsunuz: Bir sanatçıyı sanat dünyasında “gerçek” ve meşru kılan nedir? Sanatçının kimliği ve biyografisi, küratöryel müdahaleler ve belirli kurumların sürece dâhil olması, bir sanat eseri etrafında anlamın ve değerin oluşmasına nasıl katkıda bulunur? Yapay zekâ bu sistemleri taklit etmeye başladığında, sanat dünyasının meşruiyet üretme ve gerçekliği inşa etme mekanizmaları hakkında bize neler gösteriyor?
Ben de buna şu soruyla yanıt veriyorum: Hangi sanat dünyası? Sanat dünyasının tekil değil, çoğul bir yapı olduğu üzerine çeşitli metinler yazıldı. Bunlar arasında Cailin Jones’un 2010 tarihli My Artworld Is Bigger than Your Art World (Benim Sanat Dünyam Seninkinden Daha Büyük) başlıklı metni ve Lev Manovich’in 2026 tarihli Seven Worlds of Digital Art: A Visitor’s Guide (Dijital Sanatın Yedi Dünyası: Bir Ziyaretçi Rehberi) adlı çalışması yer alıyor.
Bu da beni sorunun özünü sorgulamaya yöneltiyor: Kime göre, hangi amaçla ve kimin yararına biri gerçek ve meşru kabul ediliyor? Bu meseleye toplumsal etkileşimcilik (Social Interactionism) çerçevesinden yaklaştığımızda, söz konusu kabullerin, bu fikirleri tartıştığımız sosyokültürel bağlam içinde, toplumsal uzlaşma yoluyla oluşturulduğunu görürüz. Bu da bizi bir önceki sorular dizime geri götürüyor…
Meşruiyet konusu her zaman ilgimi çekmiştir. Bu açıdan özellikle büyüleyici bulduğum örneklerden biri, Web3 sanatının meşruiyetidir. Web3 sanatı, Second Life ve net.art gibi, geleneksel sanat dünyasından farklı bir izleyici kitlesiyle ortaya çıktı. (Bununla birlikte, net.art genel olarak sanatın karşı-kültür ortamlarından doğmuştu.)
Yine de NFT’ler aracılığıyla para kazanma olanağının ve blokzincir üzerinden eserlerin kökeninin ve geçmiş sahiplik kayıtlarının doğrulanabilmesinin, geleneksel sanat dünyası (tradart) ve onun ekosistemi üzerinde güçlü bir etki yarattığını düşünüyorum. Bu ekosistem müzeleri, koleksiyonerleri, galerileri, bienalleri ve eleştirmenleri kapsıyor. Bilginize, bu yapıların birçoğu Manovich’in tanımladığı dijital sanat dünyalarının pek çoğuyla örtüşmüyor. ISEA ve SIGGRAPH gibi festivallerde sunulan çalışmalar büyük ölçüde ticarileştirilmemiştir.
Ancak burada indirgemeci bir yaklaşım benimsiyor, sanatın meşruiyetini geleneksel sanat dünyasının (tradart) ekosistemi içindeki değer ölçütleriyle sınırlıyorum. Yine de bunlar, güç ve meşruiyet üretme konusunda etkili kurumlardır.
Meşruiyet meselesine ilişkin örneklerden biri, Second Life’taki sanattır. Second Life’ta faaliyet gösteren yerel bir sanatçı, bu sanal dünyanın sanat dünyasında meşruiyet kazanacak bir sonraki sanat mekânı olması gerektiğini düşünüyordu. Buna karşılık, Çinli sanatçı Cao Fei, RMB City projesini oluştururken, çok az sayıda Second Life sanatçısının kendisinin Yokohama Trienali’ne (geleneksel sanat dünyasının önde gelen etkinliklerinden biri) katılma davetine olumlu yanıt vermesine şaşırmış görünüyordu.
Meşruiyet, bir topluluk ve izleyici kitlesiyle birlikte oluşur. Cao Fei’nin RMB City projesinin Second Life’ta gerçek anlamda ilgi görmeye başlamasının, sanatçının kendisini bu kültürün ve topluluğun içine dâhil etmesinden sonra gerçekleştiğine inanıyorum. Dolayısıyla RMB City, Serpentine Gallery’de sergilenmiş olsa da o dönemde bu durum Second Life sanatçılarının gündeminde değildi.
Başlangıçta Web3 topluluğu da benzer bir uyum sorunu yaşıyordu. Müzeler, NFT’leri birer özgünlük sertifikası ve eserin kökenini, geçmiş sahipliklerini doğrulayan bir araç (provenance) olarak ele almaya başlayınca bu durum değişti. Böylece dijital sanat, geleneksel sanat dünyasının anlayabileceği terimlerle ifade edilebilir hâle geldi. Bu da o alanda faaliyet gösteren kişilerin ve objkt ekibinin iki dünya arasında köprüler kurmasına olanak tanıdı.
Son olarak, bu soruyla ilgili şunu da belirtmek isterim: Yapay zekânın şu aşamada kurumları taklit ettiğine ya da simüle ettiğine inanmıyorum. Yapay zekâ kesinlikle kültürel üretim için bir çerçeve oluşturuyor. Bununla birlikte, yapay zekâ öncesi döneme ait kültür kurumları varlıklarını sürdürüyor. Dijital sanatın kendine yer bulabileceği bir alan oluşturan Zero10’u hayata geçiren Art Basel bunun örneklerinden biridir.

Yapay zekâ tarafından üretilen sanat bağlamında “eser sahipliği” ve “yazarlık” kavramları giderek daha karmaşık hâle geliyor. Sanatçı, yapay zekâ modeli, veri kümeleri, yazılım geliştiricileri, komutlar (promptlar), küratörler ve hatta izleyiciler, bir eserin ortaya çıkışında farklı roller üstlenebiliyor. Peki, bu durumda bir yapay zekâ sanat eserinin yaratıcısı kimdir? Hâlâ tekil sanatçı kavramından söz etmek mümkün mü, yoksa yazarlığı daha dağıtık ve insan-sonrası (posthuman) bir perspektiften mi ele almamız gerekiyor?
Bu soruyu sormak, Photoshop’ta yaptığınız bir çalışmanın ortak yaratıcısının Adobe olup olmadığını sormaya benziyor. Ya da konuya daha yakından bakarsak, modelin veya gizil uzayın (latent space) ortak yaratıcı sayılıp sayılamayacağını sorgulamaya.
Benim açımdan yapay zekâ, son derece büyük kültürel veri kümelerine dayanan başka bir remiks biçimidir. Ancak burada içerik, difüzyon modeli tarafından en küçük parçalara ayrıldığı için ortaya çıkan sonuçların kaynakları tanınamaz hâle gelir. Bu, tek tek piksellerle istatistiksel bir kolaj oluşturmaya benzer.
Amerikan telif hakkı hukukunda da görüldüğü üzere, yapay zekâ tarafından üretilen görseller telif hakkıyla korunamıyor. Öyleyse eserin yaratıcılığı, Yves Klein’ın bir fikrin kökenine ilişkin hakları satarak yaptığı gibi, kavramın kendisine mi aittir? Yoksa bu, Duchampçı anlamda, çok sayıda unsura dağılmış devasa bir hazır-yapıt (readymade) mıdır?
Bu yaklaşım, platforma gereğinden fazla paye vermek anlamına gelir. Çünkü anlamlı bir eser yaratmak, kullanılan medyanın desteklediği bir kavramdan doğar. Dolayısıyla belki de yapay zekâ sanatında yazarlık hâlâ oldukça geçirgen ve sınırları kesin olarak belirlenemeyen bir meseledir.

Etkileşimli medya ve medya sanatı tarihi alanlarında uzun yıllardır eğitim veren biri olarak genç kuşaklarla düzenli biçimde bir araya geliyor, onların teknolojik gelişmeleri nasıl algıladıklarını ve kendi sanatsal pratiklerine nasıl dâhil ettiklerini gözlemliyorsunuz. Z kuşağının ve diğer kuşakların yapay zekâya yaklaşımında belirgin farklılıklar görüyor musunuz? Bu kuşakların yapay zekâyı kullanma alışkanlıklarını, algılarını ve beklentilerini nasıl karşılaştırırsınız? En önemlisi, üretken yapay zekâ, bir sanat öğrencisinin öğrenmesi gerektiğini düşündüğünüz şeyleri değiştirdi mi?
Eğitimcilikle ilgili yaşadığım mesele şu: Öğretmenliğe, bir sanatçı olarak, görece geç bir yaşta, yani kırklı yaşlarımın ortalarında başladım. Bu nedenle, akademide kırk yılı aşkın süredir çalışan meslektaşlarım olsa da ben kariyerimin yarısını tamamen stüdyoda geçirdim. Bu önemli bir ayrım.
Bunun yanı sıra, beni motive eden başlıca unsurlar, kendimin ötesine geçen tartışmalar yürütmek ve bilgi üretmekti. Bu konu, günümüz yükseköğretiminde, özellikle de yapay zekâ bağlamında, ele alınması zor bir mesele gibi görünüyor.
Bununla birlikte, Z kuşağının yapay zekâya karşı gösterdiği tepki ve benim sanat okullarında resim bölümlerine yönelik öğrenci talebinde sonrasında gözlemlediğim artış oldukça dikkat çekici. Zanaatkârlığa yeniden yönelmek son derece ilgi çekici olabilir. Ancak bu eğilim, dijital sanatçılar açısından bazı olası tuzakları da beraberinde getiriyor. Daha önce belirttiğim üzere, benim yaklaşımım teknolojiyi ve geleneksel sanatları bir araya getirerek iç içe geçirmeye dayanıyor.
Herhangi bir araca gereğinden fazla öncelik vermek her zaman bir hatadır; çünkü bu, sanatçının kendi vizyonunu göz ardı etmek anlamına gelir. Yapay zekâyla üretilmiş bir görsel de sanat eseridir, Chicago Çağdaş Sanat Müzesi’nin (MCA Chicago) ortasına yerleştirilmiş, üzeri sırlanmış 10.000 çörekten oluşan bir enstalasyonun resmi de. (Gerçekte var olmayan, yalnızca Félix González-Torres’in işleri çizgisinde bir düş olarak tasarlanmış bir örnekten söz ediyorum.)

Yapay zekâ sanatının önümüzdeki yıllarda sanat piyasasını, müzeleri, galerileri, bienalleri ve akademiyi dönüştürmesi bekleniyor. Bununla birlikte yapay zekâ; telif hakları, eğitim verileri, emek, ekolojik maliyetler, algoritmik önyargılar ve insan yaratıcılığının değeri gibi önemli soruları da gündeme getiriyor. Önümüzdeki 10 ila 20 yılı düşündüğünüzde, sanat dünyasında ne gibi dönüşümler öngörüyorsunuz? Özellikle kariyerinin başındaki sanatçılar ve küratörler açısından, yapay zekâyı yalnızca bir üretim teknolojisi olarak değil, aynı zamanda kültürel, politik ve felsefi bir olgu olarak ele almak neden önemlidir?
Yapay zekâyı kültürel, politik ve felsefi açıdan ele almak son derece önemlidir; çünkü onun anlamı tam da bu alanlarda ortaya çıkar. 2004 yılında, Orta Çağ Hollanda kasabalarının altı parmaklı, beş pençeli dev kediler tarafından dehşete düşürüldüğü, Bruegel tarzını andıran bir dizi Flaman yapay zekâ “tablosu” ürettim. Bu çalışmalara “The Catastrophes” (Felaketler) adını verdim. Bu eserlerde, erken dönem yapay zekâ görüntü üretiminin hatalarını ve yarattığı kaygıları, görsellerin arzu edilen bir parçası olarak ele aldım. Aynı zamanda “halüsinasyon” olgusunu hicvederek temsil politikalarına ve gerçekliğin dolayımlanmasına da değindim.
Yapay zekâ, sanat piyasasını soruda öne sürüldüğü ölçüde dönüştürücü olmayabilir. Dijital sanat dünyasındaki değişimlerin önemli bir bölümü, geleneksel, nesne odaklı sanat dünyasıyla bütünleşmeye yönelik adımlardan kaynaklanıyor. Postinternet sanatının harekete geçirdiği süreçte bunun büyük bir payı var. Claire Bishop, “Digital Divide” başlıklı makalesinde geçici ve kalıcı olmayan dijital sanatı eleştirdikten sonra, dijital sanatçılar geleneksel sanat dünyasının benimseyebileceği nesneler üretmeye, yani postinternet sanatı yapmaya başladılar.
NFT’ler de dijital bir nesneye köken bilgisi ve değer kazandırıyor. Biraz düşünürseniz, bunun hayal edilebilecek en muhafazakâr strateji olduğunu görürsünüz. Geçici ve kalıcı olmayan dijital sanatı, geleneksel ve maddi temelli sanat dünyasıyla nasıl bütünleştirebiliriz? Bu, en iyi ihtimalle yenilikçi ya da evrimsel bir gelişmedir.
“Yapay zekâ” olarak adlandırdığımız alanda büyük değişimler yaşanacak. Her şeyden önce Intel, Nvidia donanımına kıyasla 22 kat performans artışı sağlayan bir çip duyurdu. Bu gelişme tek başına bile teknik açıdan önemli değişikliklere yol açabilir. Bununla birlikte, yapay zekânın ölçeğine ilişkin yaklaşan sorunlar ve genel yapay zekâya (AGI) ulaşma olasılığı, küresel toplumda derin dönüşümlere neden olabilir. Ancak şimdilik siyasetin ve heyecan dalgalarının bildiğimiz döngüler içinde devam ettiğini varsayalım. Yapay zekâ ekonomik balonunun her an patlayabileceğini ya da küresel siyasetteki otoriterleşme eğiliminin sürebileceğini de akılda tutalım. Bunların her biri pek çok şeyi değiştirebilir.
Üstelik bunlar yalnızca yapay zekâyla ilgili. Sanat dünyasında ortaya çıkan büyüleyici türlerden biri de TeamLab’in mekânları ve Anadol’un DataLand’i gibi sürükleyici mekânlar. Bunlar, müzelerin giderek eğlence mekânlarına ya da lunaparklara benzeyebileceğini öne sürdüğüm bir makalemi de akla getiriyor. Bu tür mekânların önümüzdeki on yıl boyunca varlığını sürdüreceğini düşünüyorum. Meta’nın da etkisiyle, artırılmış gerçeklik (AR) gözlükleri için üretilen sanat eserleri de başka bir tür olarak ortaya çıkabilir. Geleceği kesin bir biçimde öngöremiyorum; ancak geçmişteki öngörülerimde oldukça başarılı oldum.
Genel olarak resim ve heykel gibi geleneksel sanat türlerinin ortadan kalkacağına inanmıyorum. Nitekim, uluslararası bir heykel konferansında artırılmış gerçekliği (AR) heykelin genişletilmiş bir biçimi olarak ele alan bir konuşma yapacağım. Bazı meslektaşlarımın, ortaya çıkışından 35 yıl sonra bile artırılmış gerçekliği hiç duymamış olması dikkat çekici. Blokzincir ve NFT temelli sanatın dijital sanat dünyası için önemli olacağına inanıyorum; ancak blokzincir ağları yaşlandıkça neler yaşanacağını görmek ilginç olacak. Teknolojiler, sanatın çevresinde ve sınırlarında üretilen işleri değiştirecek; ancak güzel sanatların temellerinin yerinde kalacağını düşünüyorum. Çünkü 500 yılı aşkın bir geçmişe sahip olan yağlı boya resim geleneğinin birdenbire ortadan kalkacağını hayal edemiyorum.

Bir bakıma, postalgorism (.art) adını verdiğim bir sanat türü oluşturmamın nedeni de bu. Bu tür; kod temelli sanatın, kalem çizicilerle (pen plotter) üretilen işlerin, tekstilin veya gömülü elektroniklerin sohbet temelli bir uzantısıdır. Böylece eserleri tarihsel bir mirasa dayandırıyor, vibe-coding gibi tekniklerle ilişkilendiriyor ve galerilerle müze sisteminin değerini takdir edebileceği somut nesneler yaratıyorum. Büyük ölçüde dijital bir sanatçı olduğum için dijital sanata özgü tüm geçici ve kalıcı olmayan biçimlerle çalışmanın yanı sıra, maddi bir üretim pratiğine sahip olmayı da gerekli görüyorum.
Çünkü eserlerin korunması söz konusu olduğunda şu ilkeyi savunuyorum: “Atomlar her zaman bitlerden üstündür.” Her sanatçının bunu dikkate alması gerekiyor. Son olarak, kariyerinin başındaki çağdaş küratörler, kendi dönemlerinin sanatını, o sanatın kendi koşulları ve dinamikleri çerçevesinde ele almalıdır; bu, çağdaş küratörlüğün tanımı gereği böyledir. Yapay zekâ da bu manzaranın bir parçası. Ancak temel çekincem şu: Teknoloji temelli sanatı anlayabilmek ve biçimsel niteliklerini kavrayabilmek için belirli bir teknik bilgiye sahip olmak gerçekten gerekiyor. Şu anda benim için en kritik nokta belki de bu. Sanat tarihçileri bu alanda çalışmaya başladıklarında, çoğu zaman teknolojinin kendisi ve teknoloji tarihleri konusunda tökezliyorlar. Bu konu önemli. Teknoloji temelli sanat bugün göz alıcı, ancak sınırlı bir uzmanlık alanı olsa da kendine özgü gereklilikleri var.

Eleştirellik, sanatsal ve kuramsal pratiğinizin önemli bir boyutunu oluşturuyor. Sizce sanat, günümüzde kültürel veya politik bir eleştiri biçimi olarak nasıl bir rol üstlenebilir? Eleştirinin kendisinin bile sorgulamayı amaçladığı sistemler tarafından hızla özümsenebildiği, dolaşıma sokulabildiği ve hatta metalaştırılabildiği bir medya ortamında, sanatçılar gerçekten eleştirel bir konumu nasıl koruyabilirler?
Eleştiri hiçbir zaman kendi sisteminin dışında var olmaz. RTMark, 2001 yılında Whitney Bienali’nde sergilendiğinde, kurumsal kültürü sabote etmek üzerine kurulu bir grup, bir anda Amerikan sanatının en prestijli kültür kurumlarından birinin içinde buldu kendini. The Yes Men de aynı projenin farklı bir biçimiydi: İktidarın kostümünü giy, onun dilini biraz yanlış konuş ve birilerinin bunu fark edip etmeyeceğine bak. Elbette, genellikle fark etmiyorlar.
Ancak özümseme ve kendine mal etme yeni olgular değil; yalnızca hızlandılar. Debord buna recuperation (sistemin karşıt eleştirileri kendi bünyesine katarak etkisizleştirmesi) adını vermişti. Eleştirel taktiklerin bir klişeye dönüşmesi eskiden yıllar alırdı. Bazen algoritmanın bunları sindirmesi yalnızca birkaç saat sürüyor ve algoritma sadece etkileşim yaratıp yaratmadıklarıyla ilgileniyor.
Dolayısıyla eleştirellik, aslında sabit bir duruştan çok, zamanlama ve konumlandırma meselesidir. Eskisine kıyasla çok daha fazla vur-kaç taktiğine dayanıyor; ancak de Certeau’nun taktikleri burada hâlâ işe yarıyor. Kurumlar kendi topraklarına sahiptir ve bekleyebilirler. Sanatçılar ise sahip olmadıkları alanlarda hareket eder, kendilerine uygun boşluklar bulur ve kurum gerçekte ne olduğunu anlayamadan oradan ayrılırlar.
Kullandığım bazı taktikler ise hâlâ bu modele tam olarak uymuyor. Yavaşlık, makinesel olana karşı koymak için iyi bir taktiktir. Jakarlı bir duvar halısı ya da Slow Scan görüntü aktarımı kendi kendine kayıp gitmez; bu da son derece etkili bir rahatsızlık yaratır. Yedi saniyede aktarılan bir görüntü, ekran üzerinde hızla kaydırılıp geçilemez ve zamanı bir malzemeye dönüştürür.
Steryl’in poor image (düşük kaliteli görüntü) yaklaşımı da bir başka örnektir; benim düşük çözünürlüklü fotoğraflarım ve glitch estetiğim bu kapsamdadır. Görüntüdeki grenleri ve dijital bozulmaları görünür kılmak, insanlara eserin arkasındaki mekanizmayı hatırlatır. Bu önemlidir; çünkü yapay zekânın işleyişindeki opaklığı, yani nasıl çalıştığının anlaşılmasını zorlaştıran kapalılığı, kırmaya yardımcı olur.
Sistemin içinde çalışmak üçüncü bir taktiktir. Second Front’un, Second Life’ın kendi fiziğini sistemin varsayımlarına karşı kullanması buna örnektir. Ölçekten vazgeçmek de işe yarar: Küçük mekânları ve gerçek toplulukları metalaştırmak zordur. Şimdilik bu kadarını söyleyeyim.
Günümüzün eleştirel sanatçısı, bir peygamberden çok bir hacker’a benziyor; yine de Wark’ın hacker sınıfı kavramının içinde sağlam bir biçimde yer alıyor. Açıklardan yararlanabilecekleri noktaları buluyor, bunların bir gün kapatılacağını biliyor ve ardından yollarına devam ediyorlar. Belki de başına buyruk yapay zekâlar bu hareket biçimini taklit ediyordur; eleştiri hâlâ bu hareketin kendisinde varlığını sürdürüyor.




Bir Cevap Yazın