RÖPORTAJ SERİSİ: Küratöryel Diyaloglar RÖPORTAJ: Gökhan Çolak ve İpek Yeğinsü KONUK: Nathalie Bachand

Dijital Sanat”tan Post-Dijital Bir Duruma
Dijital teknoloji ile çağdaş sanatın kesişim noktasında uzun yıllardır çalışıyor, aynı zamanda kullandığımız terminolojiyi — dijital sanat, medya sanatı, yeni medya sanatı ve hatta bu ayrımların gerekliliğini — sorguluyorsunuz. Günümüzde dijital teknolojiler artık belirli bir sanat alanıyla sınırlı değil; gündelik yaşamın, altyapıların, ekonomilerin, bedenlerin ve toplumsal ilişkilerin içine yerleşmiş durumda. Sizce, “dijital sanat” kategorisinin kendisinin yeniden ele alınması gereken post-dijital bir duruma girmiş bulunuyor muyuz? Size göre çağdaş dijital sanatı, dijital teknolojileri yalnızca bir araç olarak kullanan sanattan ayıran özellikler nelerdir?
Dijital sanat olarak adlandırdığımız şey ve zaman içinde değişen farklı adlandırmaları, sürekli hareket hâlinde olan bir olgudur. Her teknolojik gelişmeyle birlikte değişir ve dönüşür; bu durum en başından beri böyledir. Nitekim 1960’larda New Jersey ve New York’taki Bell Laboratuvarları, sanatçıları teknolojilerini deneyimlemeleri için misafir sanatçı programlarına kabul etmeye başlamıştı. Bu süreçte yalnızca sanatçıların deney yapmasına olanak tanımakla kalmıyor, aynı zamanda bu deneylerden öğreniyor ve ortaya çıkan sonuçları kendi araştırmalarının bir parçası hâline getiriyorlardı. Benzer bir durum, 1950’lerde Londra’da telekomünikasyon teknolojileri üzerine çalışan Independent Group için de geçerliydi. Aynı dönemde Almanya’daki bazı elektronik müzik stüdyoları da bu alandaki deneysel çalışmalara öncülük ediyordu. Hatta 1920’de Rusya’da Léon Theremin tarafından icat edilen theremin enstrümanını ve bunun avangart müzisyenler üzerindeki etkisini de düşünebiliriz.
Demek istediğim şu: Dijital sanatın yeniden ele alınması gerekmiyor; çünkü o, üretim sürecinin içinde, gerçek zamanlı olarak, adım adım kendini zaten yeniden değerlendiriyor. Zaman içinde erişilebilir hâle gelen her teknolojik gelişmeyle birlikte hareket ediyor ve dönüşüyor. Dijital sanatı gerçekten ilgi çekici kılan özelliklerden biri de bu: Her zaman, içinde bulunduğumuz dönemde dünyayı gerçekte nasıl deneyimlediğimize dair bir şeyler söylüyor. Gerçekliği, başka hiçbir sanat biçiminin yapmadığı bir şekilde sorguluyor. Dahası, çoğu zaman gerçekliğe doğrudan müdahale ediyor; dünyaya bakışımızı somut ve elle tutulur biçimlerde filtreliyor ve değiştiriyor. Bence artık post-dijital çağda olmamız, dijital sanatın çağdaş sanat ortamındaki statüsünü pek değiştirmiyor. Dijital teknolojilerin gündelik hayatımızda her yerde bulunmasına ve bazı kurumların diğerlerinden daha proaktif davranmasına rağmen — örneğin, Whitney Museum’un 2001 yılında başlattığı erken dönem internet sanatı portalı artport’u düşünelim — dijital sanat hâlâ daha geleneksel sanat biçimlerinden ayrı bir kategori olarak değerlendiriliyor. Küresel sanat ortamında bu iki alan eşit ölçüde temsil edilmiyor.
Bunun elbette çeşitli nedenleri var: Dijital sanatın görece karmaşık olması ve işlerin çalışır durumda olması gerekliliği; ekipman edinme ve dijital teknolojileri haftalarca, hatta aylarca çalıştırmanın maliyeti; eserlerin kurulumu ve bakımı için gereken teknik uzmanlık; izleyiciyle buluşmalarını sağlayacak aracılık ve izleyici deneyimi konusundaki uzmanlık… Ayrıca medya sanatı ve dijital sanat eserleri, özellikle kamusal alanlarda sergilendiklerinde, çoğu zaman kültür endüstrilerinin kâr amacı güden yapıları tarafından üretilen eğlence projeleriyle aynı düzlemde değerlendiriliyor. Bu açıdan bakıldığında, günümüzün post-dijital zaman ve mekânında dijital sanatın tanınması için hâlâ yapılması gereken çok şey var. Sorunun ikinci bölümüne gelirsek, benim için “dijital teknolojileri yalnızca bir araç olarak kullanan sanat” ifadesi tartışmaya açık. Elbette fotoğraf ve video, kendi başlarına sanatsal pratiklerdir; dijital teknolojilerden yararlansalar da zorunlu olarak dijital sanat alanına girmezler — ancak bazı durumlarda girebilirler. Bana göre araç, üretim sürecinin bir parçasıdır ve bir şekilde eserin içine yerleşir.
Bununla birlikte, dijital sanata yönelik çok çeşitli yaklaşımlar mevcut. Québec’li sanatçılar Sabrina Ratté, Nelly-Eve Rajotte, Julie Tremble, Baron Lanteigne ve François Quévillon’un çalışmalarında gördüğümüz 3B animasyonlardan ve dijital görüntülerden, yine Québec’li sanatçılar Diane Landry, Diane Morin, Marie-Ève Levasseur, Katherine Melançon ve Projet EVA’nın enstalasyon çalışmalarında karşımıza çıkan teknolojinin daha maddi kullanımlarına kadar uzanan farklı örnekler var. Bunlar, ekrandan fiziksel mekâna uzanan çeşitli dijital perspektifleri ve teknolojik biçimlenmeleri gösteriyor.
Ancak bir küratör olarak ben, “çağdaş dijital sanat” anlayışını merkeze alan bir zihniyetle çalışmıyorum; çünkü yalnızca teknolojiyle çalışmıyorum. İnternet üzerine bir sergiye yağlı boya bir tablo dâhil ettiğimde, bu tablo da tartışmanın bir parçası hâline geliyor. Önemli olan teknolojinin kendisi değil, teknoloji üzerine yürütülen bu tartışmadır.

Ölü Web: Web’in Ölmesi Ne Anlama Geliyor?
Küratöryel projeniz The Dead Web – The End, internetin çökmesi durumunda geriye ne kalacağını sorguluyordu. Proje ilk olarak 2017’de Montréal’de sergilendi ve daha sonra farklı ülkelerde ve kurumlarda gösterildi. Aradan geçen yaklaşık on yılda “ölü web” kavramı da değişti. Bugün artık internetin tamamen yok olmasından çok, büyük teknoloji şirketlerinin kontrolü, algoritmalar, yapay zekâ içerikleri, gözetim, dezenformasyon ve internetin giderek daha fazla ticari bir alana dönüşmesi gibi sorunlarla karşı karşıyayız. Sizce internet, teknolojik olarak varlığını sürdürse de kültürel ve politik açıdan işlevini yitirmiş olabilir mi?
Bu soruya kesinlikle evet yanıtını veriyorum. Web artık daha küçük tuzaklardan oluşan sonsuz bir tuzak; büyük ölçüde, kurumsal ve kapitalist bir mega-matris tuzağı. Gözümüzün önünde, gün ışığında bizi aldatıyor; hem de herhangi bir budalanın bile içinden bakmak zorunda kalacağı en ince perdelerin arkasına gizlenerek. Yine de işte buradayız; buna ilk dâhil olanlardan biri de benim.
Demek istediğim şu: İnternet artık ne kadar zehirli hâle gelmiş olursa olsun, onsuz bir hayatı hayal etmek oldukça zor. Üstelik bu durum, Platon’un mağara alegorisinin gerçek zamanlı olarak hayata geçirilmiş, ekranın yüzeyine yansımış güncel bir versiyonu. Sanatçı ve akademisyen Vladan Joler’in 2020 tarihli video-deneme çalışması New Extractivism’i gördünüz mü?
İşte tam olarak yaşadığımız şey bu: Uzun yıllardır, her gün, kendi isteğimizle ve itaatkâr bir biçimde bunun içinden geçiyoruz. Bu açıdan bakıldığında, yaklaşık on yıl önce başlattığım The Dead Web adlı sergi projemin — Baron Lanteigne ve Dominique Sirois, Julien Boily, Frédérique Laliberté, Projet EVA, Julie Tremble ve Format C’nin eserlerini içeren projenin — artık bir bakıma güncelliğini yitirdiği doğru. Projenin yurt dışında düzenli olarak desteklenmesini ve hayata geçirilmesini sağlayan Québec merkezli Molior adlı kuruluşun son derece değerli ve inanılmaz profesyonel desteğini özellikle vurgulamak isterim. Projenin ilk olarak benim tarafımdan ortaya konulmasının üzerinden neredeyse on yıl geçtikten sonra, Zagreb’deki KONTEJNER’de gerçekleştirilen son sunumu, 2017’den bu yana ne kadar ileri gittiğimizi fark etmemi sağladı. Sergi en son 2020 yılında Budapeşte’deki Ludwig Müzesi’nde sunuldu. Ocak ayında, pandemiden hemen önce açılmıştı. O dönemde üretken yapay zekânın gündelik hayatımızı istila etmesinden hâlâ uzaktık, değil mi? Üretken yapay zekânın interneti oldukça distopik bir duruma sürüklediğini söylemenin abartılı olduğunu da düşünmüyorum. William Gibson bu konuda yazmış mıydı? Henüz yazmadıysa umarım yazar.
Dolayısıyla web çok değişti. Bu sergi artık yapay zekâ öncesi internet dünyasındaki farklı ruh hâllerinin bir “portresi” olarak anlaşılmalı. Bu yönü doğrudan ele almıyor; ancak yokluğuyla bir bakıma bu durumu da vurguluyor. Bunun yanı sıra, üretken yapay zekânın dışında hâlâ bir şeylerin gerçekleştiği, bir direniş alanı sunuyor. Bence buna ihtiyacımız var: Dünyanın nasıl olabileceğini unutmamak için. Aslında bu sergi üzerinde çalışmaya on yıldan fazla zaman önce, 2015’te başladım. İlk kıvılcım, medyada karşıma çıkan ve Royal Society tarafından düzenlenen bilimsel bir sempozyum kapsamında tartışılan İnternet Kapasitesi Darboğazı (Internet Capacity Crunch) olasılığına ilişkin bazı haberlerdi. İnternetin varlığını sorgulamadığımız, onu doğal ve değişmez bir gerçeklik olarak kabul ettiğimiz bir dünyada bu haberleri okumak elbette oldukça şaşırtıcıydı.
Buradan hareketle internetin ortadan kaybolmasını, işlevsizleşmesini ve nasıl sona erebileceğini; başka bir şeye dönüşüp dönüşemeyeceğini ya da kendi entropik süreci boyunca neleri açığa çıkarabileceğini ele alan çeşitli spekülatif senaryolar üzerinden sergiyi geliştirdim. Sergi, internetin ortadan kaybolma ihtimali üzerine düşünüyor ve web’e ilişkin kavrayışımızı ve onun yokluğunu farklı açılardan ele alıyor. Ancak daha geniş bir anlamda, kayda değer bir kaybın ne anlama gelebileceğini de sorguluyor. Sanırım entropi kavramı, bu projenin tam kalbinde yer alıyor.
Bu da beni, yapay zekâ modellerinin çökmesine yol açabilecek yapay zekâ yamyamlığı (AI cannibalism) teorisi üzerine düşünmeye yöneltiyor. The Dead Web’in altıncı bir versiyonunu sunma fırsatı bulmayı ve bu olguyu ele alan bir sanat eserini sergiye dâhil etmeyi umuyorum. Ancak direniş fikrine kısaca geri dönersek, KONTEJNER’deki sergi versiyonunda Hırvat sanatçılar Dina Gligo ve Vedran Gligo’dan oluşan Format C ikilisinin bir eseri vardı. Aslında sergi yurt dışında sunulduğunda yerel sanatçıların da projeye dâhil edilmesi yönündeki bu parlak fikri ortaya atan Molior’du. Pivilion/EXEno1: TOGETHERTOGETHER (2021–2026) başlıklı, oldukça geek ve kendin-yap (DIY) yaklaşımına dayanan bu web tabanlı sanat eseri, web’in aitmiş gibi göründüğü ticari alanın dışında da “var olabildiğini” gösteriyor.
Oysa web yalnızca bu ticari alana ait değil; bunu unutmaya eğilimliyiz. Gerçekten istersek her şeyin farklı olabileceğini unutmamalıyız. Ancak bunun için harekete geçmek gerekiyor ve siyasi kararlar da kuşkusuz yardımcı olacaktır.
Sizin de yazdığınız gibi, web’in “teknolojik olarak canlı” olması — bu ifadeyi çok sevdim — hem bir fırsat hem de bir lanet. Bir şeyler yapılabilir; ancak bir şeyler de mutlaka yapılmalı. Aksi takdirde, bizi kendi amaçları doğrultusunda “işleyecek” olan o olacaktır.

Veri, Aşırı Bağlantılılık ve Dikkat Politikaları
DataffectS adlı serginiz; telekomünikasyonu, aşırı bağlantılılığı, dijital müdahaleyi, teknolojik aşırılığı ve dijital medyanın gerçeklik algımızı etkileme biçimlerini ele alıyordu. Günümüzde veri, artık yalnızca teknolojiyle etkileşimimiz sonucunda üretilen bir şey değil; ne gördüğümüzü, ne arzuladığımızı, nelerin görünür hâle geldiğini ve hatta hangi bilgi biçimlerinin meşru kabul edildiğini aktif olarak şekillendiriyor. Verileştirme (datafication) ile çağdaş sanat arasındaki ilişkiyi nasıl değerlendiriyorsunuz? Sanatsal pratik, gözetim kapitalizminin ve algoritmik dikkatin mantığına gerçekten meydan okuyabilir mi, yoksa sanat dünyası da verinin metalaştırıldığı başka bir alana dönüşme riski mi taşıyor?
Bence her iki durum da aslında aynı anda yaşanıyor. Veri artık sanat dünyası da dâhil olmak üzere her alanda metalaştırılıyor. Sanat dünyasının önemli bir bölümü kapitalizmin mantığına boyun eğiyor: Piyasa dinamikleri belirleyici oluyor; ayrıca kurumlar üzerinde, örneğin giriş bileti satarak kârlı hâle gelmeleri yönünde bir baskı da bulunuyor. Ancak şu anda metalaştırılmadan kalabilmiş bir şey var mı? Karamsar olmak istemiyorum ama gerçekçi olmanın en sağduyulu yaklaşım olabileceğini düşünüyorum.
Bununla birlikte, yöneldiğimiz bu dolaylı gidişata sanatın meydan okuyabileceği bir alan da var. Dijital sanat, teknolojik araçları yerleşik amaçlarının dışında ve yaratıcı biçimlerde yeniden kullanarak bu yönde çok çeşitli stratejiler geliştirebilir: veri iletmek, hesaplamalar yapmak, görüntüler yansıtmak, sistemleri hacklemek ve programlamak.
Buradaki temel amaç, izleyiciye gerçekliği farklı perspektiflerden inceleyebilmesi için yollar sunmak ve onu sorgulamaya teşvik etmektir. Paolo Cirio ve Alessandro Ludovico’nun Hacking Monopolism Trilogy başlıklı ikonik çalışmalarını düşünmeden edemiyorum: Google Will Eat Itself (2005), Amazon Noir (2006) ve Face to Facebook (2011). Bu çalışmalarda teknoloji, bizzat kendisine karşı kullanılıyor; eserlerle izleyici arasında süreç odaklı durumlar ve paradoksal karşılaşmalar yaratılıyor. İşte bunlar, mevcut düzene meydan okuyabilecek türden müdahaleler.
Buradaki temel amaç, izleyiciye gerçekliği farklı perspektiflerden inceleyebilmesi için yollar sunmak ve onu sorgulamaya teşvik etmektir. Paolo Cirio ve Alessandro Ludovico’nun Hacking Monopolism Trilogy başlıklı ikonik çalışmalarını düşünmeden edemiyorum: Google Will Eat Itself (2005), Amazon Noir (2006) ve Face to Facebook (2011). Bu çalışmalarda teknoloji, bizzat kendisine karşı kullanılıyor; eserlerle izleyici arasında süreç odaklı durumlar ve paradoksal karşılaşmalar yaratılıyor. İşte bunlar, mevcut düzene meydan okuyabilecek türden müdahaleler.
Montrealli sanatçı Adam Basanta’nın HYPE, SCAM (How You Produce Eternity, Soft Collisions Amongst Machines) (2025) adlı çalışması gibi, örtük algoritmik müdahalelere dayanan işleri de düşünüyorum. Instagram’da küratörlü bot hesaplarının yanıltıcı bir biçimde sisteme sızdırılması, sanatçının ticari sanat dünyasının işleyiş mantığını sorgulamasına olanak tanıdı.
Sözünü ettiğiniz DataffectS sergisinde ise — Cécile Babiole, LAb[au], Julie Morel, Rodolfo Peraza, Robert Saucier, Véronique Savard, Dominique Sirois ve Mathieu Zurstrassen’in eserlerini içeren sergide — Belçikalı sanatçı Mathieu Zurstrassen’in zekice kurgulanmış, mizahi bir çalışması vardı: I Love You / I Hate You TDS (Trump Derangement Syndrome / impartiality Bot, 2018). Bu çalışmada pişirilmiş pirincin bir bölümü Donald Trump’ın tweet’lerine — evet, X’ten önceki döneme ait bir çalışma —, diğer bölümü ise Love Quotes hesabının tweet’lerine maruz bırakılıyordu. Bu eser, kendisini “Doktor” olarak tanıtan Masaru Emoto’nun *Pirinç Deneyi*nin yeniden yorumlanmasıydı. Söz konusu deneyde, “sevgiye” maruz bırakılan pirincin bozulmadan kaldığı, “nefret” içeren mesajlara maruz bırakılan pirincin ise karardığı iddia ediliyordu.

Bu örneklerde veri, gerçekten bir malzeme olarak kullanılıyor; sosyal medya arayüzleri ise sürekli yeni içerik üreterek eserleri besleyen alanlar olarak işlev görüyor. Çevrimdışı bir strateji örneği olarak da Kolombiya doğumlu, Chicoutimi merkezli sanatçı Paolo Almario’nun Marmelade (2013–2026) adlı eserinden söz etmek istiyorum. Bu, sanatçının babasına ve ailesine yönelik doğrudan siyasi şiddeti ısrarla ifşa ettiği, robotik ve kendini tahrip eden bir enstalasyon projesi. Bu yıl Ars Electronica programında yer alıyor; ekim ayında ise Marsilya’daki Chroniques Bienali’nde de sergilenecek. Bu sergiyi görmek için programınıza küçük bir ziyaret eklemenizi özellikle tavsiye ederim.
Verileştirme ile çağdaş sanat arasındaki ilişki, tıpkı sanat dünyasının kendisi gibi, kuşkusuz pek çok çelişki barındırıyor. Ancak bu ilişkinin içinde en azından eyleme geçme potansiyeli ve deney yapmaya açık bir alan var.
Nitekim sizin de belirttiğiniz gibi veri, “ne gördüğümüzü, ne arzuladığımızı, nelerin görünür hâle geldiğini ve hatta hangi bilgi biçimlerinin meşru kabul edildiğini aktif olarak şekillendiriyor.” Bu son derece rahatsız edici. Daha da rahatsız edici olan ise bütün bunları biz farkına varmadan yapması. İnsanlar kiralarını ya da konut kredilerini ödemekle meşgul; hep birlikte deneyimlediğimiz dünyanın verileştirilmesine dikkat kesilmek, hatta buna direnmek bile endişe verici ölçüde zor. Bu konuda aktif biçimde eleştirel bir tutum benimsemeye istekli sanatçıların varlığı, gerçekten de sahip olduğumuz ve çoğu zaman farkına bile varmadığımız bir fırsat.

Sürekli Değişen Teknolojileri Kürate Etmek
Geleneksel bir sanat eseri çoğu zaman fiziksel koruma, belgeleme veya arşivleme yöntemleriyle muhafaza edilebilir. Dijital ve medya sanatı eserleri ise çok daha istikrarsızdır: Yazılımlar zamanla kullanılmaz hâle gelir, donanımlar ortadan kalkar, işletim sistemleri değişir, çevrimiçi platformlar kapanır ve teknolojik standartlara erişilemez hâle gelir. Maddi koşulları sürekli değişen bir sanat eserini kürate etmek ve korumak ne anlama gelir? Küratör, eserin özgün teknolojik deneyimini korumaya mı çalışmalıdır, yoksa teknolojik eskime ve geçerliliğini yitirme süreci de eserin anlamının bir parçası hâline mi gelmelidir?
Zaman içinde değişen sanat eserlerini kürate etmek; uyum sağlamayı, esnek olmayı ve yeni olasılıklara açık kalmayı gerektiriyor. Aklıma kendiliğinden, The Dead Web’in Zagreb’deki son versiyonu için Frédérique Laliberté’nin yaşadığı durum geliyor. Önceki eseri — serginin daha önceki dört edisyonunda gösterilmiş olan çalışma — 2020’deki son sergiden bu yana, kelimenin tam anlamıyla “öldü”. Bu, web tabanlı bir sanat eseriydi ve çeşitli nedenlerle alan adının yenilemesi zamanında yapılmadı.
Bir noktada sanatçı, barındırma hizmeti sağlayıcısından gelen bu “son uyarı” (final notice) mesajlarını almaya başladı ve bunları kaydetmeye karar verdi. O sırada serginin yeniden sunulacağını bilmiyorduk; iki sunum arasında beş yıldan fazla zaman geçti. Bu süreçte sanatçı, enstalasyonun heykelsi unsurlarını oluşturan sahte kâğıt hamurundan yapılmış sabit diskler üzerinde bir tür sıkıştırma denemelerine de başladı. Bunun nedenlerinden biri, bu parçalara entegre edilmiş elektronik bileşenlerin artık çalışmıyor olmasıydı.
Bütün bunlar, ilk eserin maddi açıdan parçalanmasıyla sonuçlandı. Bunun üzerine sanatçı, “son uyarı” kayıtlarını ses öğeleri olarak da içeren, geriye kalan parçalardan yeni bir eser yaratmayı önerdi. Bu, teknolojik bileşenlerin nihai varış noktalarına ulaştığı ve web’in gerçekten öldüğü anlatının mantıksal bir devamıydı. Böylece teknolojik eskime karşısındaki eyleme geçme kapasitemizi ve bunun doğrudan bir sonucu olan elektronik atık birikimini ele alan Infinistime.com: FINAL NOTICE (2026) adlı yeni eser ortaya çıktı.
Bütün bu süreç, bir sanat eserinin sonsuza kadar varlığını sürdüremeyebileceğini kabul etmekle de ilgiliydi. Her şey eninde sonunda ölür, parçalanır ya da ortadan kaybolur. Peki, sanat neden bundan farklı olsun?
Bunun dışında, benim açımdan bu konu, uzun vadeli bir koruma vizyonu geliştirmek üzere sanatçılar ile koruma uzmanları arasında yürütülmesi gereken bir tartışma. Bununla birlikte, her iki yaklaşımın da geçerli olduğunu düşünüyorum. Hatta ideal bir dünyada, sanat eserini bu iki koruma perspektifinin her ikisi üzerinden de deneyimleyebilmeliyiz. Böylece donanımın teknolojik eskime sürecinin eseri nasıl dönüştürebildiğini görebiliriz. Aynı zamanda, eserin etkisini korumak için donanımda ne ölçüde değişiklik yapılması gerektiğini, hangi taşıma (migration) veya emülasyon işlemlerinin uygulanması gerektiğini de anlayabiliriz. Böylelikle eserin ilk üretildiği dönem ile yeniden sergilendiği an arasındaki tarihsel güzergâhı izlemek mümkün olur.
Bazı durumlarda donanım, eserin yarattığı etki kadar önemlidir. Görsel açıdan eserin ayrılmaz bir parçası olabilir ve değiştirilmesi neredeyse imkânsız bir rol oynayabilir. Ayrıca eseri etkinleştirmek için gerekli olan, kendine özgü bir süreci mümkün kılabilir. Bana göre teknoloji, bir sanat eserinin DNA’sının parçasıdır; dolayısıyla donanım hiçbir zaman önemsiz bir ayrıntı değildir.
Bununla birlikte, 1998 yılında Jon Ippolito tarafından Guggenheim’da başlatılan ve 2003’te Montréal’deki Daniel Langlois Vakfı’nın Permanence Through Change başlıklı yayın aracılığıyla desteklediği The Variable Media Approach projesini biliyor olabilirsiniz. Bu yaklaşım, donanımı korumak yerine eserin davranışsal özelliklerini muhafaza etmeyi amaçlıyor. Ayrıca bu davranışın ve eserin enstalasyon ya da performans gibi farklı biçimlerinin tanımlanması sorumluluğunu sanatçıya veriyor. Bu alanın özelinde yürütülen ilk araştırma girişimlerinden biriydi. Karlsruhe’deki ZKM dışında, 2000’lerin başında medya sanatının korunmasına ilişkin bu sorular üzerine çalışan pek fazla kurum yoktu.
Bunun yanı sıra küratörün de koruma sürecinde anlamlı bir rolü var ve bu rol yazı aracılığıyla ortaya çıkıyor. Sanat üzerine yazmak, koruma sürecine dolaylı yoldan katkıda bulunur: Metinler aracılığıyla sanat eserlerinin varlığı zaman ve mekân içinde genişler; eserlerin varoluşu, dilin paralel dünyasında yeniden ifade edilir.

Bu vesileyle, Neural dergisinin ve arşivinin kurucularından Alessandro Ludovico ile birlikte üzerinde çalıştığım bir projeden de söz etmek istiyorum: Québec Medya Sanatı Basılı Yayınları Geçici Kütüphanesi (Temporary Library of Québec Media Arts). Şu anda hazırlık aşamasında olan bu koleksiyon, Ludovico’nun 2017’de başlattığı bir serinin parçası. Kolombiya, Portekiz, İsviçre, Almanya, Danimarka ve Norveç’te de Geçici Kütüphaneler oluşturuldu. Bu girişimler, medya sanatı yayınlarından oluşan ve daha sonra kendilerine kalıcı olarak ev sahipliği yapan çeşitli kuruluşlar aracılığıyla erişilebilen ve incelenebilen küratöryel koleksiyonlarla sonuçlandı.
Montréal’deki koleksiyon, önümüzdeki ekim ayında ELEKTRA Bienali kapsamında sunulacak. Sanat oyunu teması etrafında şekillenen bu sunum, Lynn Hughes ve Ida Toft’un ortak küratörlüğünde gerçekleştirilecek. Ardından Artexte, koleksiyonu arşivsel düzeyde kalıcı olarak bünyesine katacak. İtalya’daki Neural Archive da aynı şekilde koleksiyona ev sahipliği yapacak. Böylece Québec koleksiyonu Avrupa’da da varlığını sürdürecek.
Bu projenin temel amaçlarından biri, dünyanın farklı bölgelerindeki medya sanatı tarihinin ve gelişim çizgisinin belleğini korumak. Basılı yayınların dijital formatlardan daha dayanıklı olduğu kanıtlanmış durumda. Bu özellikleri, onları bilgi ekolojisi içinde özellikle önemli bir konuma yerleştiriyor.
Sürükleyicilik, Sanal Gerçeklik ve Gerçeklik Sorunsalı
New Surroundings: Approaching the Untouchable, sanal gerçeklik çalışmaları, videolar ve enstalasyonları bir araya getirerek doğrudan erişilmesi zor ya da imkânsız olan çevreleri ve deneyim biçimlerini sorguluyor. Proje, daha sonra Kanada ve Avrupa’daki farklı bağlamlarda da sergilendi. Sanatsal deneyim sürükleyici teknolojiler aracılığıyla dolayımlandığında gerçeklik anlayışımız nasıl değişiyor? Sanal gerçeklik yalnızca bir mevcudiyet yanılsaması mı yaratıyor, yoksa mekân, beden, bellek ve çevreyle farklı bir epistemolojik ilişki kurmamızı sağlayabilir mi? Daha geniş bir perspektiften bakıldığında, sürükleyici sanat bize geleneksel görsel temsilin algılatamadığı neleri deneyimletebilir?
New Surroundings: Approaching the Untouchable, sanal gerçeklik çalışmaları, videolar ve enstalasyonları bir araya getirerek doğrudan erişilmesi zor ya da imkânsız olan çevreleri ve deneyim biçimlerini sorguluyor. Proje, daha sonra Kanada ve Avrupa’daki farklı bağlamlarda da sergilendi.
Sanatsal deneyim sürükleyici teknolojiler aracılığıyla dolayımlandığında gerçeklik anlayışımız nasıl değişiyor? Sanal gerçeklik yalnızca bir mevcudiyet yanılsaması mı yaratıyor, yoksa mekân, beden, bellek ve çevreyle farklı bir epistemolojik ilişki kurmamızı sağlayabilir mi? Daha geniş bir perspektiften bakıldığında, sürükleyici sanat bize geleneksel görsel temsilin algılatamadığı neleri deneyimletebilir? Bu serginin mekânla kurduğumuz epistemolojik ilişkiyi kesinlikle farklılaştırdığını düşünüyorum. Molior’un ekim ayında yayımlamayı planladığı ve bu sergi projesine odaklanan yayında, Molior’un Direktörü Aurélie Besson ile yazarlardan Lisa Tronca bu soruyu kapsamlı biçimde ele alıyor.

Burada özellikle belirtmek gerekir ki serginin tamamı, beni küratör olarak davet eden Molior tarafından üretildi. Tahmin edilebileceği gibi, sanal gerçeklik (VR) eserlerinin hayata geçirilmesi önemli finansal kaynaklar ve teknik uzmanlık gerektiriyor. Projeyle ilgili vurgulamak istediğim bir diğer önemli nokta ise yalnızca bağımsız Québec’li sanatçılarla çalışmış olmamız. Projede hiçbir stüdyo yer almıyor. Amacımız, bu projeyi ticari kâr odaklı bir üretim modeliyle çalışmayan sanatçılar için bir fırsata dönüştürmekti. Örneğin, deneyim odaklı VR belgeselleri üreten birçok stüdyo, kâr amacı güden bir modelle faaliyet gösteriyor.
Dolayısıyla, önerdiğiniz gibi, bu deneyim gerçeklik anlayışımızı bir anlığına dönüştürüyor. Ancak New Surroundings sergisindeki eserlerde — Baron Lanteigne, Caroline Gagné, François Quévillon, Laurent Lévesque ve Olivier Henley, Olivia McGilchrist, Sabrina Ratté ve Natacha Clitandre’nin çalışmalarında — kendimizi bütünüyle dijital sanatsal önerilerin içine bırakıyoruz. Çünkü burada gerçekliği ya da doğayı “taklit etme” çabası söz konusu değil. Bizi çevreleyen ortamlar yalnızca 3B animasyonlardan veya fotogrametri temelli süreçlerden oluşuyor; gerçeklik yanılsaması yaratmaya çalışan gerçekçi tasvirler kullanılmıyor.
Bedenimizin tamamı deneyime dâhil edildiği ve eseri etkinleştirmek için çoğu zaman hareket etmemiz gerektiği için mekânla ilişkimiz değişiyor. Ancak gerçek olmadığını bildiğimiz bir şeyi gerçekmiş gibi kabul etmiyoruz; yani inançsızlığımız askıya alınmıyor. Bununla birlikte, sanal gerçekliğin hareketi teşvik etmesi, algılama biçimlerimizi de etkiliyor. Çevremizi kavramanın farklı yollarını harekete geçiriyor ve sanatla kurduğumuz bu deneyimsel karşılaşma, dünyayı görmenin ve düşünmenin yeni yollarını gerçekten açabiliyor.
Örneğin, sergide yer alan Sabrina Ratté’nin Floralia (2021) adlı eseri, doğayı örneklerden oluşan bir koleksiyon aracılığıyla koruma fikrini ele alıyor. İzleyici bitkilerin ve çiçeklerin arasında dolaşabiliyor, hatta bir anlamda onların içine “girebiliyor” ve yerçekimsiz bir ortamda her yana süzülen parçalanmış biçimlerini deneyimleyebiliyor. Burada amaç, çevremizi farklı biçimlerde hissetmek ve ona başka perspektiflerden bakabilmek.

Benzer bir örnek koleksiyonculuk anlayışıyla hareket eden Laurent Lévesque ve Olivier Henley’nin The Conservatory: Other Horizon (2017–2022) adlı eseri, bütünüyle dijital bir “doğa” biçimini, yani video oyunlarında karşılaştığımız bitki örtüsünü araştırıyor. Sanatçılar, hackleme teknikleri aracılığıyla 1998–2017 yılları arasında üretilmiş birinci şahıs nişancı oyunlarından bitki dosyalarını çıkardılar. Böylece bu oyunlara yön veren yıkıcı atmosfer ile doğal çevrelerimizin kırılgan durumu arasındaki ilişkiyi güçlendirdiler. Ardından, botanik bahçelerinin bitki toplama anlayışını izleyerek yaklaşık 270 bitkiden oluşan bir koleksiyon meydana getirdiler. İzleyici, video oyunlarından alınan bitki örneklerinin giderek büyüyerek çevresini sardığı bir ormanın içine dalıyor. Bu süreç, bahçe sıfırlanana kadar devam ediyor.
Son olarak Caroline Gagné’nin Autofading_Se disparaître (2020) adlı eserinden söz etmek istiyorum. Bu çalışma, sanal gerçeklik alanında gerçekten kendine özgü bir öneri sunuyor. Çoğu VR eserinin aksine, doğanın izleyicinin çevresinde belirebilmesi için sessizlik, hareketsizlik ve dinginlik gerektiriyor. Sanal gerçekliğin bizi alıştırdığı gösterişli estetiğe bütünüyle karşı çıkan bu eser, çevremize yönelik farkındalığımızı sanatın nadiren başarabildiği bir biçimde uyandırıyor. Sürükleyicilik de tam olarak bu deneyimin gerçekleşmesini mümkün kılıyor. Gerçekten radikal bir eser.
Format açısından Molior bu projede oldukça zorlu bir süreçle karşı karşıya kaldı. Başlangıçtan itibaren amaç, izleyici için bütünüyle sürükleyici bir deneyim yaratmaktı. Eserler arasında başlık değiştirmek gerekmeyecek, izleyici bir sanal gerçeklik başlığını çıkarıp diğerini takmak zorunda kalmayacaktı. Bunun yerine, tüm eserleri bir araya getiren ve bir sergi mekânını andıran sanal bir ortamda kalarak bir eserden diğerine kesintisiz biçimde geçebilecekti. Küratöryel metin ve eser açıklamaları bile bu sanal ortama entegre edildi. Ancak klasik beyaz küp sergi mekânını yeniden yaratmak istemiyorduk. Küratöryel yaklaşımımızın bütünlüğünü korumak amacıyla, dijital doğasını bütünüyle ortaya koyan ve doğal bir mekânı çağrıştıran bir 3B ortamın tasarlanmasını kararlaştırdık.
Formatın bir diğer özelliği, Montréal merkezli tasarım stüdyosu La Camaraderie tarafından tasarlanan senografik düzenlemenin modüler yapısıdır. Bu yapı, serginin neredeyse her tür mekâna uyarlanmasına olanak tanıyor. Proje, başlangıçta öngörülen altı sanal gerçeklik başlığıyla sunulabildiği gibi, mekânın çok küçük olduğu durumlarda yalnızca tek bir başlıkla da gösterilebiliyor. Böylece serginin farklı mekânlarda dolaşıma girmesi kolaylaşıyor. Mekânın geniş olması durumunda ise sergiye, ilk sunumunda sanal gerçeklik eserlerine eşlik eden altı sanatsal öneri daha dâhil edilebiliyor. Bunlar arasında enstalasyonlar, 3B animasyonlar, videolar ve hatta resim çalışmaları bulunuyor. Bu eserlerin tümü, sanal gerçeklik çalışmalarının sunduğu önerilerle ilişki kurarak onların fiziksel dünyadaki uzantıları hâline geliyor.

Dijital Sanat ve Çevre Üzerindeki Etkisi
Dijital sanat çoğu zaman maddi olmayan bir üretim biçimi olarak algılansa da üretimi, depolanması ve dolaşıma girmesi, önemli çevresel maliyetleri olan fiziksel altyapılara bağlıdır. John Charles Ryan gibi araştırmacılar dijital sanatın ekolojik farkındalığı geliştirme potansiyelini vurgularken, Tega Brain gibi sanatçılar ve araştırmacılar dijital teknolojilerin altında yatan maddi ve çevresel altyapılara dikkat çekiyor. Dijital sanatın ekolojik potansiyeli ile çevresel ayak izi arasındaki bu gerilimi nasıl değerlendiriyorsunuz? Ekolojik kaygılar, dijital alandaki sanatsal üretim ve küratöryel pratikleri ne ölçüde şekillendirmeli?
Bu, dijital sanatın en büyük paradoksu ve çelişkisi: Kendi varlık koşullarını oluşturan teknolojik matrisi eleştirmek. Ancak bana göre bu, dijital sanatın en güçlü yönlerinden biri. Çevreyle ilgili teknolojik sorunlara işaret eden bir sanata ihtiyacımız var.
Elbette ekolojik ayak izi son derece somut bir gerçeklik ve hayatımızın pek çok alanından kaynaklanıyor. Kapitalist dinamiklerle şekillenen hemen her şeyin önemli bir ekolojik ayak izi var. Aslında yaşamanın kendisi bile kayda değer bir çevresel etki yaratıyor. Burada dijital sanatın çevreye karşı sorumluluğunu küçümsemek istemiyorum; ancak kendi kişisel çelişkilerimizi de kabul etmemiz gerekiyor. Organik atıkları, kâğıdı, camı ve diğer malzemeleri geri dönüştürüyoruz. Öte yandan işe arabayla gidiyor, gün boyunca e-postalar gönderiyor ve pratik olduğu için Gemini, Claude veya ChatGPT’ye pek çok küçük konuda danışıyoruz. Fransızcayı ana dili olarak konuşan biri olduğum için İngilizce yazarken sürekli DeepL kullanıyorum. Bütün bunlar yalnızca birkaç yıl içinde gündelik hayatımızın vazgeçilmez araçlarına dönüştü ve yaşam biçimimiz üzerinde büyük bir fark yarattı. Dolayısıyla teknolojinin çevresel ayak izini eleştiren dijital sanatın kendi içinde bir çelişki barındırdığı doğru. Ancak 2026 yılında sıradan bir yaşam sürmek de aynı çelişkiyi içeriyor. Tega Brain’den söz etmeniz, onun Julian Oliver ve Bengt Sjölén ile birlikte geliştirdiği ve transmediale 2019 kapsamında sunulan Asunder (2019) adlı ortak projeyi aklıma getiriyor. Bu, gezegeni güvende tutmak için çözümler önermekle görevli algoritmik bir ajanın yer aldığı, son derece anlamlı bir enstalasyon çalışması. Özel olarak tasarlanmış 144 CPU’lu bir süper bilgisayar, CESM iklim modelinin tahminlerine yanıt olarak algoritmanın önerilerinden türetilen modelleri ve görselleştirmeleri üç ekranlı bir projeksiyon aracılığıyla sunuyor. İşin ilginç — ya da belki hiç de komik olmayan — yanı, önerilen çözümlerin her zaman gerçekçi, hatta uygulanabilir olmaması. Örneğin, bir ülkenin ya da bir okyanusun başka bir yere taşınması gibi öneriler ortaya çıkabiliyor. Peki, yapılması gereken şeyin aslında mümkün olmadığını keşfetmek bizi endişelendirmeli mi? Her durumda, bunun farkında olmamız gerekiyor. Bunu sağlayabilecek olan da teknolojiyle birleşen sanat. Dijital sanatı benim için ilgi çekici kılan şeylerden biri de bu: Eleştirel bir yaklaşım taşıması. Kamusal alanı yalnızca etkileyici görsel efektlerle hareketlendirmekten ibaret olmayan ya da en azından katkıda bulunduğu sorunlar üzerine düşünmeye sevk eden bir dijital sanattan söz ediyorum. Yanlış anlaşılmasın, bu eleştirellik eğlenceli bir biçimde de ifade edilebilir. Ancak bugün eleştirel bir şey söylemek her zamankinden daha önemli. Bu açıdan, sizin de ifade ettiğiniz gibi, “dijital sanatın ekolojik potansiyeli ile çevresel ayak izi” arasında verimli bir gerilim ortaya çıkabilir.
Dijital Sanatta Kadınlar
Judy Malloy, Women, Art, and Technology adlı çalışmasında kadınların yeni medya sanatının gelişiminde oynadığı merkezi role dikkat çekerken, katkılarının tarihsel olarak yeterince tanınmadığını ve belgelenmediğini de vurguluyor. Sanatçı ve araştırmacı Cornelia Sollfrank ise dijital kültürde toplumsal cinsiyet, sanatçılık ve iktidar meselelerini eleştirel bir perspektifle inceliyor. Bu çerçevede, günümüz dijital sanat ortamında kadınların konumunu nasıl değerlendiriyorsunuz? Dijital medyanın yaygınlaşması kadın sanatçılar için yeni fırsatlar yarattı mı, yoksa mevcut toplumsal cinsiyet eşitsizliklerinin yeni teknolojik bağlamlarda yeniden üretildiğini mi düşünüyorsunuz?
Tarihsel açıdan bakıldığında, kadınların rolü ve konumu uzun süre göz ardı edildi. Bu durum yalnızca sanat ve teknoloji alanlarında ya da genel olarak sanat dünyasında değil, küresel ölçekte, insanlık tarihi boyunca da böyle oldu. Kadınlara nasıl davranıldığı ve kadınların nasıl algılandığı konusunda tarihsel ve küresel ölçekte telafi edilmesi gereken çok büyük bir eşitsizlik hâlâ mevcut.
Dijital sanat alanında da — aslında hemen hemen her alanda olduğu gibi — kadınların katkıları çeşitli biçimlerde silindi: sesleri bastırıldı, isimleri anılmadı, emekleri teslim edilmedi ve görmezden gelindiler. Tarih boyunca ataerkillik, mümkün olduğunca fazla alanı kendine ayırdı ve bugün de bunu büyük ölçüde sürdürüyor. Bu durum, kuşaklar boyunca aktarılan kültürel kalıplara ve içselleştirilmiş kadın düşmanlığına bir şekilde yerleşmiş durumda. Hatta birçok ülkede geriye gidiş yaşanıyor. Bunun en belirgin örneklerinden biri olarak, şu anda ABD’nin bazı eyaletlerinde kürtaj karşıtı yasaların yürürlüğe girmesini düşünebiliriz.
Bununla birlikte, dijital sanat alanındaki durumun geçmişe kıyasla kesinlikle daha iyi olduğunu söyleyebiliriz. Ancak sanat ve teknoloji çevrelerinde erkeklerin birbirini desteklediği, kadınları dışlayabilen kapalı erkek dayanışması (boys’ club) anlayışı hâlâ varlığını sürdürüyor.

Sorunuz bana, Fransızca, toplumsal cinsiyet ve teknoloji (ağlar, algoritmalar, bilgisayar bilimi) temalarını araştıran sanatsal ve eleştirel projeler etrafında bir araya gelen siberfeminist kolektif Roberte la Rousse’un geliştirdiği, sanat ve edebiyat alanında son derece etkileyici bir proje olan Wikifémia’yı hatırlatıyor.
Görsel ve dijital sanatçı Cécile Babiole ile bilgi ve iletişim bilimleri araştırmacısı Anne Laforet tarafından 2016 yılında kurulan kolektifin Wikifémia (2022) adlı basılı yayını, dikkat çekici kadınların biyografilerini bir araya getiriyor. Bu isimler arasında kadınlara oy hakkı için mücadele edenlerden pantolon giyme yasağına karşı çıkanlara, insan hesap makinelerinden video oyunu geliştiricilerine, Orta Çağ jinekologlarından günümüzün bilimkurgu yazarlarına kadar pek çok farklı figür yer alıyor. Böylece bu kadınların emeklerinin ve yazarlıklarının hak ettiği biçimde tanınması amaçlanıyor.
Bu hikâyeler, Wikipedia maddelerinden alınan bölümler etrafında düzenleniyor; eleştirel notlarla açıklanıyor ve egemen söylemleri altüst eden bir dille kaleme alınıyor. Roberte la Rousse, dilde toplumsal cinsiyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan radikal bir proje geliştirmiş durumda. Kolektif, kendisini Fransızcada bütünüyle dişil dilbilgisi biçimlerini kullanarak ifade ediyor.

Proje aynı zamanda, Fransızcadaki kadın görünmezliğine dikkat çekerek dilin ve bilginin eril yapıdan arındırılması gerekliliğini tartışmaya açıyor ve feminist karşı argümanlar sunuyor.
Sorunuza daha doğrudan yanıt verecek olursam, günümüz dijital sanat ortamında kadınların konumunun geçmişe kıyasla daha güçlü ve etkin olduğunu söyleyebilirim; ancak bu yeterli değil. Dijital medyanın yaygınlaşması kadın sanatçılar için yeni fırsatlar yarattı mı? Evet. Ancak aynı fırsatlar erkek sanatçılar için de ortaya çıktı.
Toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri, ne yazık ki, çoğu sanat ve teknoloji çevresinde, pek çok ülkede ve kuşakta yeniden üretilmeye devam ediyor. Daha önce belirttiğim gibi, bazı yerlerde ilerleme sağlanması bir yana, geriye gidişler bile yaşanıyor.
Bu nedenle Wikifémia gibi somut adımlar atan, harekete geçiren ve dünyada kalıcı izler bırakan projelere kesinlikle ihtiyacımız var.
Yeni Coğrafi Ufuklar: Körfez Bölgesi
Art Must Be Artificial: Perspectives of AI in the Visual Arts başlıklı sergiye ilişkin değerlendirmenizde, Diriyah Art Futures’ı MENA bölgesinde dijital sanat ve yeni teknolojilere adanmış ilk merkez olarak tanımlıyorsunuz. Merkez; sergileme, araştırma, eğitim ve sanatsal üretimi bir araya getiriyor. Buradaki deneyiminizden hareketle, Suudi Arabistan’da ve daha geniş anlamda Körfez bölgesinde hızla gelişen dijital sanat ortamını nasıl değerlendiriyorsunuz? Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin dijital sanat alanında yeni küresel merkezler olarak öne çıktığını düşünüyor musunuz? Eğer öyleyse, bu ülkelerin gelişim süreçlerini Avrupa ve Kuzey Amerika’daki daha köklü sanat merkezlerinden ayıran özellikler neler olabilir?
Ne yazık ki bu soruyu yanıtlayamam; orada 48 saatten daha kısa bir süre kaldım ve hayatımda bu bölgeye yalnızca bir kez gittim. Diriyah Art Futures’ın açılışı ve açılış sergisi Art Must Be Artificial: Perspectives of AI in the Visual Arts hakkında bir değerlendirme yazmam için davet edilmiştim. Bu değerlendirmede de belirttiğim gibi sergi, “küratör Jérôme Neutres ile Myriam ve Guy Ullens Vakfı’nın Computing Art koleksiyonundan ödünç alınan önemli bir eser seçkisinin yanı sıra, sipariş üzerine üretilen çalışmalar da dâhil olmak üzere Suudi Arabistanlı sanatçıların eserleri arasındaki iş birliğinin bir sonucu. Toplamda otuz bir sanatçının yaklaşık elli eseri, 1960’lardan günümüze sanatsal pratiklerin gelişiminde teknolojinin rolünü öne çıkaran bu kapsamlı sergiyi oluşturuyor.” Gördüğüm kadarıyla Diriyah Art Futures, merkezinde sanatçı misafir programlarının ve eğitim faaliyetlerinin yer aldığı, gelecek vadeden bir dijital sanat merkezi ve sergi mekânı.

Sanat ve Küratörlük: İki Yaratıcı Pratik ve Aralarındaki Sınırlar
Görsel Sanatlar alanında lisans eğitimi aldınız, ancak mesleki kimliğiniz zamanla küratöryel pratik etrafında şekillendi. Deborah Pearson, küratörlüğü, doğrudan bir sanat eseri oluşturmakla aynı şey olmasa da sanatsal üretime yaklaşan, bağlam oluşturma temelli yaratıcı bir eylem olarak tanımlıyor. Sanatsal eğitiminiz ve farklı medya alanlarında çalışan bir küratör olarak edindiğiniz deneyim doğrultusunda, sanatsal pratik ile küratöryel pratik arasındaki ilişkiyi nasıl değerlendiriyorsunuz? Küratöryel pratik bir sanat biçimi olarak kabul edilebilir mi? Eğer değilse, bu iki pratik hangi noktalarda birbirinden ayrılıyor?
Küratörlüğün bir sanat biçimi olduğunu söylemezdim; ben bu şekilde görmüyorum, en azından kendi pratiğim açısından. Ancak bir serginin ortaya çıkmasını sağlayan bu tür bir “orkestrasyon” sürecinde yaratıcı bir boyut olduğu kesin. Özellikle grup sergilerinin kavramsallaştırılmasında yaratıcı bir yön bulunuyor. Buna karşılık, kişisel sergi projeleri çoğu zaman sanatçıya eşlik etme niteliği taşıyor ve genellikle aynı görevleri ve sorumlulukları içermiyor. Başlangıçta birbirleriyle mutlaka bir ilişki kurmayan belirli sayıda sanat eserini bir araya getirmek, ancak sonunda bu eserlerin bir şekilde birbirleriyle “konuşmasını”, anlam alışverişinde bulunmasını ve farklı perspektifleri birbirine yansıtmasını sağlamak, benim için kesinlikle yaratıcı bir “jest”.
Kendi deneyimimden daha ayrıntılı söz edecek olursam, benim için küratörlük sanatsal pratikten ziyade yazı yazma pratiğinden doğuyor. Görsel sanatlar geçmişim, hem zaman açısından hem de bugünle ilgili herhangi bir anlamda, oldukça geride kaldı diyebilirim. Bununla birlikte, sanatsal bir geçmişe sahip olmak, küratöre ayrıcalıklı bir bakış açısı kazandırıyor. Sanatsal pratiğin içeriden nasıl işlediğine dair belirli bir bilgiye sahip olmak kesinlikle avantaj sağlıyor. Belirsizliklerin ve karar verme süreçlerinin yarattığı yükü, malzemenin direncini ve malzemeyle kurulan deneysel ilişkiyi, bir fikrin, kavramın ya da bağlamın sınanmasını bilmek önemli. Kuram ile pratik arasındaki ilişkiye ve bu ilişkinin doğurabileceği zorluklara aşina olmak da küratör açısından değerli bir birikim; çünkü bunlar sanatçıların sıklıkla somut olarak karşı karşıya kaldıkları meseleler.
Benim durumumda ise küratörlük üzerine düşünmeye başlamadan önce uzun yıllar sanat hakkında yazı yazdım. Sergi metinleri, dergiler için eleştiriler, sanatçı misafir programlarına yönelik metinler, hatta sanatçıların internet sitelerinde yayımlanan eser açıklamaları hazırladım. Ayrıca Montréal’deki ELEKTRA Festivali adlı dijital sanat festivalinde on yıl boyunca çalıştım. Bu dönemde dijital sanata giderek daha fazla yakınlaştım ve diğer görevlerimin yanı sıra sanatsal projeler için hibe başvuruları da yazdım.
Yazmak; dünyayı okumak, yorumlamak, analiz etmek ve karmaşık bir nesneyi mümkün olan tüm açılardan incelemek için güçlü bir araç. Sanat ise kuşkusuz karmaşıklığın en belirgin örneklerinden biri. Yazmak aynı zamanda kendi başına yaratıcı bir güç ve bir noktada beni küratörlük yapmaya yönelten de tam olarak bu güç oldu.

Küratörlük pek çok anlama geliyor; hatta bunların arasında son derece pragmatik olanlar da var. Ancak bunlardan biri, sanat eserlerinin etrafında anlam inşa etmek, bu anlamı yapılandırmak ve ifade etmek. Dilin ve fikirleri aktarma biçimlerinin merkezde olduğu bu süreçte hayal gücü belirleyici bir rol oynuyor. Sözcükler dünyalar kurabilir; edebiyat ve şiir bunun kanıtıdır. Ancak kuramsal ve entelektüel yazı da kavramları ileriye taşır, bakış açılarımızı genişletir ve görselliğin ötesine uzanan iletişim kanalları oluşturur.
Peki, yaratım açısından sanat ile küratörlük nerede birbirinden ayrılıyor? Bana göre küratörlük daha alt bir düzlemde konumlanıyor. Sanat, küratörlük olmadan kesinlikle var olabilir; ancak bunun tersi geçerli değil. Küratörlük, her şeyden önce sanatsal vizyonları bir araya getirerek desteklemek, bunlar için bir bağlam oluşturmak, bu süreçte gerekli özeni göstermek ve hem sanat eserlerini hem de serginin bütününü dış dünyaya aktarmak için var olmalı. Küratörü bir orkestra şefi olarak görüyorum; dolayısıyla yaratıcı bir rolü var. Ancak aynı zamanda sanat eserleri ile dünya arasında bir arayüz işlevi de görüyor.

Yapay Zekâ Çağında Yaratıcı Endüstrilerin ve Küratörlüğün Geleceği
Yapay zekânın ortaya çıkışı, sanat dünyasında “oyunun kurallarını” pek çok açıdan şimdiden dönüştürdü ve birbiriyle çelişen görüşlerin ortaya çıkmasına neden oldu. Bazıları yapay zekânın insan yaratıcılığını daha değerli hâle getireceğini savunurken, diğerleri zamanla sanat ve tasarım mesleklerinde insanların yerini alacağını öngörüyor. Sizce gelecekte bu senaryolardan hangisi daha belirleyici hâle gelecek? Yapay zekânın dijital sanat alanını ve bu alanın profesyonel yapısını nasıl yeniden şekillendireceğini düşünüyorsunuz? Özellikle küratöryel pratiğin işlevini ve kapsamını nasıl etkileyebilir?
Bana göre bu iki senaryodan hiçbiri mutlak anlamda gerçekleşmeyecek. Ben bir gelecek bilimci değilim ve yapay zekâya yönelik yaklaşımım burada muhtemelen sıradan, hatta sıkıcı bulunabilir. Ancak sanatsal pratik çerçevesinde yapay zekâyı, diğerleri gibi teknolojik bir araç olarak görüyorum. Yapay zekânın şimdiden yol açtığı ve gelecekte de yaratacağı dönüşüm, fotoğrafın, videonun ve internetin ortaya çıkışıyla yaşanan değişimlere benzetilebilir. Bu, telekomünikasyon sisteminin bütünü içinde yeni bir paradigmatik dönüşüm. Aslında oldukça büyük bir değişim; tıpkı ileride kuantum hesaplamaya erişimin yaygınlaşmasının yaratacağı daha kapsamlı dönüşüm gibi.

Sanatçıların kullandığı her yeni teknolojik araçta olduğu gibi, bugün neler yaşandığını anlamamızı sağlayacak olan şey zaman ve mesafe olacak. 1977’de, sanatçıların uydu teknolojisi aracılığıyla New York ve San Francisco arasında gerçek zamanlı bağlantı kurduğu Send/Receive gibi bir sanatsal etkinlik gerçekleştiğinde, ağ temelli sanat pratiği henüz kendi biçimini sıfırdan oluşturuyordu. Bu pratik, neye dönüşeceğini, sanatsal üretimi nasıl değiştireceğini ve sanat tarihine hangi koşullar altında dâhil olacağını henüz bilmeden ortaya çıkıyordu.
Küratöryel pratiği de aynı şekilde etkileyebilir: Küratörler, sanatsal pratiklerin gelişimini ve bu pratiklerin kendilerini ifade etme araçlarını takip ederler; bu araçlar teknolojik olsun ya da olmasın. Dolayısıyla burada mesele, söylemleri aktarmanın yeni yollarını ve yeni maddi biçimlerin ve işlevlerin fikirleri ve kavramları nasıl ifade edebildiğini anlamaktır. Yapay zekânın dijital sanatsal pratiklere entegrasyonu konusunda bazı sanat merkezleri, sanatsal ve teknolojik desteğe yönelik son derece önemli girişimler yürütüyor. Bu bağlamda, Sporobole’daki meslektaşlarım sanatçı misafir programları ve yapay zekâya yönelik eleştirel yaklaşımlar konusunda dikkat çekici çalışmalar gerçekleştiriyor. Düşünceyi ve tartışmayı harekete geçirmek için bu tür bağlamlar yaratmamız gerekiyor.


Bir Cevap Yazın