Algoritmalar Çağını Kürate Etmek: Auronda Scalera ve Dr. Alfredo Cramerotti ile Sanat, Teknoloji, Medya ve Kültürel Gelecekler Üzerine Bir Röportaj

RÖPORTAJ SERİSİ: Küratöryel Diyaloglar RÖPORTAJ: Gökhan Çolak ve İpek Yeğinsü KONUKLAR: Auronda Scalera ve Alfredo Cramerotti Ortak Bir Küratöryel Pratik Bir küratöryel ikili olarak birlikte çalışıyor, farklı deneyim ve bakış açılarını ortak pratiğinize taşıyorsunuz. Bu iş birliği nasıl başladı? Birlikte çalışmak; sanatçılara, sanat eserlerine ve günümüzde küratörün rolüne bakışınızı nasıl etkiledi? Auronda Scalera: Küratöryel pratiğimiz,…

RÖPORTAJ SERİSİ: Küratöryel Diyaloglar RÖPORTAJ: Gökhan Çolak ve İpek Yeğinsü KONUKLAR: Auronda Scalera ve Alfredo Cramerotti

Ortak Bir Küratöryel Pratik

Bir küratöryel ikili olarak birlikte çalışıyor, farklı deneyim ve bakış açılarını ortak pratiğinize taşıyorsunuz. Bu iş birliği nasıl başladı? Birlikte çalışmak; sanatçılara, sanat eserlerine ve günümüzde küratörün rolüne bakışınızı nasıl etkiledi?

Auronda Scalera: Küratöryel pratiğimiz, farklı kurumsal konumlardan hareketle aynı soruların etrafında şekillenen iki araştırma sürecinden doğdu. Ben Roma’da Visiva City’yi kuruyor, ardından Londra’da IAM Museum’u açmaya hazırlanıyor ve bir kent ölçeğinde faaliyet gösteren sanat kurumunun kamusal alana karşı ne tür sorumluluklar taşıması gerektiği üzerine çalışıyordum. Alfredo ise önce Galler’deki Mostyn’i, ardından Doha’daki Media Majlis’i yönetiyor; konusu sabit bir koleksiyondan ziyade iletişimin kendisi olduğunda bir müzenin nasıl bir yapıya dönüştüğünü sorguluyordu. Birlikte çalışmaya başladığımızda, bu ortak zemin bir çalışma yöntemine dönüştü. Sanatçı hiçbir zaman hizmet sunulacak bir müşteri ya da biçim verilecek bir malzeme değildir. Sergi ise sanatçının atölyesine ulaşmadan önce aramızda tartışılarak şekillenen, ikimizin arasında ortaya çıkan üçüncü bir konum hâline gelir.

Alfredo Cramerotti: Benim açımdan özellikle değişen şey çalışma temposuydu. Auronda dijital kültür alanından geliyor; kamu kurumları için yürütülen projeler ile büyük ölçekli kamusal mekânlar arasında çalışıyor. Bir öneriyi hızla somut sonuçları üzerinden değerlendirmeye yöneliyor: Bunu kim inşa edecek ve altı ay sonra insanlar hâlâ bu mekândan nasıl geçiyor olacak? Ben ise bir projeye genellikle önce dil üzerinden, sergiyi bir arada tutacak kavramdan hareketle yaklaşıyorum; örneğin hipergörüntüleme (hyper-imaging) ya da operasyonel estetik (operational aesthetics) gibi. Birlikte çalışmak, bir kavramı benimsemeye devam edebilmem için onun bütçe ve mekân planıyla karşılaştığında da ayakta kalmasını gerektiriyor. Bu disiplin, ikimizi de sanatçıların işlerini daha dikkatli okuyan küratörlere dönüştürdü; artık kendi tezlerimizi, bütünüyle kendi mantığıyla hareket eden bir eserin üzerine yansıtma eğilimimiz daha az.

Bir Sanat Biçimi Olarak Küratörlük

Sanatçı ile küratör arasındaki iş birliğinde küratörün rolüne ilişkin farklı yaklaşımlar bulunuyor. Boris Groys, küratörü aynı anda yeni anlamlar üreten ve sanat eserinin özerkliğini sekteye uğratan yaratıcı bir aktör olarak değerlendiriyor. Siz küratörlüğü bir sanat biçimi olarak görüyor musunuz? Kendi küratöryel pratiğinizi nasıl kavramsallaştırıyorsunuz?

Alfredo Cramerotti: Groys’un, küratörlüğün sanat eserinin özerkliğini sekteye uğrattığı yönündeki görüşünün doğru olduğunu düşünüyorum. Bu müdahaleyi, sistemin tesadüfi bir sonucu olarak değil, küratöryel yazarlığın asıl ortaya çıktığı alan olarak değerlendiriyorum. Hyper-imaging adlı çalışmamda, günümüzde bir görüntünün nadiren tekil bir nesne olarak var olduğunu; bunun yerine bir çerçeveleme ve yeniden bağlamlandırma dizisi içinde varlığını sürdürdüğünü savunuyorum. Küratör de bu dizinin içinde çalışır. Küratörlüğü bir sanat biçimi olarak adlandırıp adlandırmamak, sanatın neyi gerektirdiğine ilişkin düşüncenize bağlıdır. Sanat, daha önce hiç kimsenin gerçekleştirmediği bir jesti gerektiriyorsa küratörlük nadiren bu tanıma uyar. Ancak sanat, ilişkiler aracılığıyla yeni anlamlar üreten, yapılandırılmış bir karar alma sürecini gerektiriyorsa küratörlük bu tanıma rahatlıkla uyar. Bu yaklaşımı açıklamak için operasyonel estetik (operational aesthetics) terimini kullanıyorum. Bu, tek bir sanatçı tarafından üretilmiş nesneden ziyade, sıralama ve yan yana getirme ilişkilerinde varlık bulan bir estetiktir.

Auronda Scalera: Benim bu fikirle bağlantılı olarak kullandığım kavram oneironaut; yani sanatçılar tarafından oluşturulan kolektif bir fikir alanında yol alan kişi olarak küratör. Küratörün kendi düşlerini yarattığı düşüncesi bana oldukça sıkıcı geliyor. Bu yaklaşım, Groys’un yaratıcı aktör kavramından daha ılımlı bir iddia ortaya koysa da küratörlüğün başkasına ait sanat eserleri üzerinde yürütülen idari bir faaliyet olduğu düşüncesine karşı çıkar. Neyin neyin yanına yerleştirileceğini seçmek, anlamın nasıl ortaya çıkacağını etkileyen ve sonuçları olan, yazarlık niteliği taşıyan bir karardır. Sanat sözcüğünü, bizim uygulamaya çalıştığımız disiplinli ve araştırma odaklı küratörlük biçimi için kullanıyorum. Bu, resmî olarak böyle adlandırılsın ya da adlandırılmasın, yazarlık gibi işleyen bir pratiktir.

Algoritmalar Çağında Görünürlük

Algoritmalar günümüzde ne gördüğümüz, dikkatimizi nelerin çektiği ve hangi sanatçıların ve sanat eserlerinin görünürlük kazandığı üzerinde giderek daha fazla etkili oluyor. Sizce bu durum küratörün rolünü değiştiriyor mu? Kültürel görünürlüğün algoritmalara ve dijital platformlara bu denli bağımlı hâle geldiği bir ortamda küratörler eleştirel bakış açılarını nasıl koruyabilir?

Auronda Scalera: Franco Vaccari, fotoğrafı teknolojik bilinçdışı olarak tanımlamıştı: kültürün yorumlayabileceğinden daha hızlı görüntüler üreten bir makine. Algoritmalar, bu yüzyılın bilinçdışı biçimidir; ancak aradaki fark, makinenin artık bu görüntüleri kimin yorumlayacağına ve hangi sırayla yorumlayacağına da karar vermesidir. Bu durum, görevi geçmişte görünürlüğün kapı bekçisi olmak da olan bir küratör için ciddi bir sorun teşkil ediyor. Artık bir sanatçının eseri ile izleyicisi arasındaki ilk karşılaşmayı kontrol edemiyoruz; çünkü genellikle bu karşılaşma bizden önce bir içerik akışında gerçekleşiyor. Ancak hâlâ kontrol edebildiğimiz şey, ardından gelen karşılaşmadır: Görüntünün yavaşladığı, bir mekâna yerleştirildiği ve algoritmanın sunmak için hiçbir teşvike sahip olmadığı bir bağlama kavuşturulduğu an.

Alfredo Cramerotti: Hito Steyerl’in dolaşımcılık (circulationism) kavramı da bu noktada yararlı. Bu kavram, bir görüntünün dolaşıma giren bir nesne olarak yaşamının, elle ya da kamerayla üretilmiş bir nesne olarak yaşamı kadar önemli olduğunu kabul eder. Bu dolaşımı göz ardı eden bir küratör, sanat eserinin yalnızca yarısını küratörlüğe tabi tutmuş olur. Bizim yaklaşımımız, platformu ışık ve süre gibi, serginin bir başka maddi koşulu olarak ele almak oldu. Bu doğrultuda hem sergi mekânındaki bir ziyaretçiye hem de daha sonra aynı mekânın tek bir görüntüsüyle, bağlamından koparılmış biçimde bir ekranda karşılaşan kişiye hitap eden sergiler tasarlıyoruz. Eleştirel bakış açısını korumak, büyük ölçüde platformun zaman ölçeğini kabul etmemek anlamına geliyor; çünkü algoritmalar anındalığı ödüllendiriyor. Küratöryel yargı ise doğası gereği yavaştır. Bu yavaşlık, bugün elimizde kalan az sayıdaki direniş biçiminden biri hâline geldi.

Küresel Kuzey ve Küresel Güney

Charlotte Bydler’in de vurguladığı üzere, çağdaş sanatın uluslararasılaşmasına rağmen küresel sanat dünyası, yapısal siyasi ve ekonomik eşitsizlikler ile kültürel kaynaklara ve kurumlara erişimdeki dengesizlikler tarafından şekillenmeye devam ediyor. Hem Küresel Kuzey’de hem de Küresel Güney’de faaliyet gösteren profesyoneller olarak, bu eşitsizliklerin küratöryel pratiğinizi nasıl etkilediğini düşünüyorsunuz?

Alfredo Cramerotti: Bydler’in argümanı, çalıştığım kurumlarda ve sergi mekânlarında karşılaştığım gerçeklerle örtüşüyor. Orta Doğu’da geçirdiğim uzun yıllar boyunca, Körfez bölgesindeki kurumlarla bir eser ödüncü ya da ortak yapım üzerine yürütülen görüşmeler farklı bir ağırlık taşıyordu. Bütçeler ve hedefler benzer olsa bile, aynı görüşmeler Avrupa’daki müzelerle yapıldığında farklı bir nitelik kazanıyordu. Belirli sanatçılara ve belirli nakliye güzergâhlarına erişim, hâlâ büyük ölçüde bir asır önce kendilerini merkeze yerleştirmiş şehirler üzerinden gerçekleşiyor. Londra ya da Berlin yerine Katar’da çalışmak, bu asimetrinin doğrudan müzakere edilmesini gerektiriyor.

Auronda Scalera: Birleşik Arap Emirlikleri, Suudi Arabistan, Katar ve Ürdün’de kamu kurumlarının kültür politikaları ve stratejileri üzerine yürüttüğüm çalışmalar, bana benzer ancak farklı bir bakış açısı kazandırdı. Bu ülkelerin yönetimleri, Avrupa’daki kurumların geçmişte sahip olmadığı kaynaklarla ve aynı hızda gerçekleştirmekte zorlanabileceği bir ölçekte, alternatif kültürel altyapılar inşa etmek için aktif biçimde çalışıyor. Bydler’in tarif ettiği eşitsizlik gerçek; ancak değişmez değil. Bizim pratiğimiz de bu dönüşümün içinde yer alıyor. Birçok kültür projesinde MENA (Orta Doğu ve Kuzey Afrika) direktörlüğünü üstlenmemin nedenlerinden biri, bu dönüşümün ikinci, kendi içine kapalı ve ayrı erişim kurallarına sahip bir sanat dünyası yaratmak yerine karşılıklı kültürel alışverişi teşvik etmesini sağlamak. Gwangju’daki bir bienal ya da Bakü’deki bir vakıf, yalnızca Venedik’in bölgesel bir uzantısı olarak değil, aynı koşullar altında, Venedik’le aynı uluslararası küratöryel ağdan yararlanabilmeli.

Web3’ten Yapay Zekâya: Gerçekte Ne Değişti?

Web3 ve NFT’lerden yapay zekâya ve sürükleyici medyaya uzanan süreçte, dijital sanatın gelişimini farklı teknolojik dönüm noktaları üzerinden yakından takip ettiniz. Bu hızlı dönüşü geriye dönüp değerlendirdiğinizde, normlar ve ana akım uygulamalar açısından sanat dünyasında gerçekten nelerin değiştiğini, nelerin ise aynı kaldığını düşünüyorsunuz?

Auronda Scalera: En az değişen şey, yeni bir teknolojinin sonunda küratörü, hatta sanatçıyı bile gereksiz kılacağına ilişkin temel kaygı. NFT’ler mülkiyet konusunda bu korkuyu gündeme getirirken yapay zekâ, yazarlık konusunda benzer bir endişe yaratıyor. Her iki dönemde de kurumlar, söz konusu teknolojinin kendi bağlamlarında gerçekte ne işe yarayacağına karar vermek gibi daha zor bir işe girişmeden önce, teknolojik yeterliliklerini kanıtlamak için acele ettiler. Gerçekten değişen şey ise bunun altında yatan altyapı. Dijital cüzdanlar ve köken takibi sistemleri artık yeterince olgunlaştı; bu sayede teknoloji, tek başına hikâyenin merkezinde yer almaktan büyük ölçüde çıktı. Bu, sağlıklı bir gelişme. Bir mecra, insanlar artık sürekli o mecradan söz etmeyi bıraktığında küratöryel açıdan ilgi çekici hâle gelir.

Alfredo Cramerotti: Buna, sanat dünyasının Web3’ün mantığından çok terminolojisini daha hızlı benimsediğini ve şimdi yapay zekâ konusunda da benzer bir süreç yaşıyor olabileceğini eklemek isterim. Müzelerin çoğu, genel olarak dijital sanat eserlerine yönelik tutarlı bir koleksiyon politikası oluşturmadan önce NFT girişimlerini başlattı. Yapay zekâ konusunda da benzer bir örüntü bekliyorum: Pazarlama ve yorumlama süreçlerinde araçların hızla benimsenmesi, yapay zekâ destekli eserlerin kalıcı koleksiyonlara dâhil edilmesinin ise daha yavaş ilerlemesi ve daha fazla tartışmaya yol açması. Her iki dönemde de değişmeyen nokta şu: Piyasa, kurumlardan daha hızlı hareket ediyor. Kurumlar ise çoğu zaman terminolojiye yetişmeyi, değerlendirme ve yargı geliştirme konusunda da ilerleme kaydetmekle karıştırıyor.

Yapay Zekâ, Yaratıcılık ve Yazarlık

Yapay zekâ, sanatın üretim biçimini şimdiden değiştirdi. Bir sanatçı, milyonlarca mevcut kültürel eser üzerinde eğitilmiş bir yapay zekâ modeliyle çalıştığında yaratıcılık ve yazarlık gibi kavramları nasıl anlamalıyız? Peki, bu durum sanatçının geleceği açısından ne anlama geliyor?

Alfredo Cramerotti: Milyonlarca mevcut eser üzerinde eğitilmiş bir yapay zekâ modeli, farklı bir ölçekte ve hızda olsa da kültürün her zaman yaptığı bir şeyi gerçekleştiriyor: kendisinden önce üretilmiş olanların üzerine inşa etmek. Yeni olan, eğitim verisi kümesinin büyüklüğü ve görünürlüğü; ayrıca bu veri kümesinin mülkiyetinin, kültürel etkilenmenin genellikle zaman içinde bir geleneğe dönüşerek dağılması yerine, artık bir şirketin elinde bulunmasıdır. Daha anlamlı olan soru, ortaya çıkan ürünün yaratıcı sözcüğünü hak edip etmediği değil; üreticilerinin bu şekilde dolaşıma girmesine hiçbir zaman bireysel olarak onay vermediği eserler üzerinde eğitilmiş bir sistemin içine yerleştirilen tercihlerden kimin sorumlu olduğudur. Yazarlık kavramı büyük ölçüde geçerliliğini koruyor. İstikrarsızlaşan ise sanatçının üretim sürecinden önce gelen aşamalardaki rıza ve atıf meseleleri.

Auronda Scalera: Sanatçı açısından bu durum, ağırlık merkezini üretimden çerçevelemeye doğru kaydırıyor. Şu anda en ilgi çekici bulduğumuz sanatçılar, araca karşı açıkça tanımlanabilir bir tutum geliştirenlerdir. Yapay zekânın hangi kararlara yön verebileceğine, hangi kararların ise insan yargısına bırakılacağına karar veriyor ve bu ayrımı eserlerinin içinde görünür kılıyorlar. En teknik açıdan kusursuz çıktıyı elde etmeye çalışan sanatçılardan söz etmiyorum. Bu şeffaflık, belirli bir aracı kullanmadaki teknik beceriden daha önemli hâle gelecek; çünkü araç sürekli değişirken sanatçının benimsediği tutum değişmeden kalabilir.

NFT’ler, Metaverse ve Dijital Mülkiyet

NFT sanat ekosistemi, spekülatif ilginin sona ermesinin ardından ciddi bir daralma yaşadı. Sizce bu ekosistem yakın gelecekte yeniden ivme kazanabilir mi, yoksa sanat dünyasındaki rolü kökten mi değişti? NFT’lerin ve Metaverse’ün dijital mülkiyet, yazarlık ve koleksiyonculuk alanlarında yeni modellerin şekillenmesinde nasıl bir rol oynayacağını düşünüyorsunuz?

Auronda Scalera: Bu daralma gecikmişti ve büyük ölçüde sağlıklı bir gelişmeydi. Spekülatif işlem hacmi çökerken, dijital bir nesnenin doğrulanabilir bir köken bilgisi taşıyabileceği yönündeki temel önerme geçerliliğini korudu. NFT’lerin 2021’deki ivmesini yeniden kazanmasını beklemiyorum; çünkü o dönemdeki hareketlilik, kısa bir süre boyunca sanatı arayüz olarak kullanan, ağırlıklı olarak finansal bir araçtan kaynaklanıyordu. Bunun yerine daha sessiz ama daha işlevsel bir rol üstlenmelerini bekliyorum: Artık kendilerini NFT projeleri olarak tanıtmayan koleksiyonculuk pratiklerinin temelinde yer alan bir köken takibi altyapısı.

Alfredo Cramerotti: Metaverse iddiası, bu iki yaklaşım arasında başından beri daha zayıf olandı. Tek ve bütüncül bir dijital mekân fikrinden büyük ölçüde vazgeçilerek bunun yerine belirli amaçlar doğrultusunda tasarlanmış daha küçük ölçekli dijital ve hibrit alanlara yönelindi. Örneğin, dijital bir katmanla desteklenen bir sergi ya da ziyaretçilerin içinde dolaşabildiği sanal bir dünya yerine kalıcı bir çevrim içi arşive sahip bir bienal.

Dijital mülkiyet gelişmeye devam ediyor; ancak bunu platform meselesinden ayrı değerlendirmek gerektiğini düşünüyorum. Bir dijital eserin mülkiyetini doğrulanabilir biçimde edinmek artık teknik açıdan çözülmüş bir sorun. Buna karşılık izleyicilerin ve kurumların bu mülkiyeti bir tabloya sahip olmakla eşdeğer bir statüde kabul edip etmeyeceği kültürel bir mesele. Bu konudaki tartışma, herhangi bir teknolojinin tek başına sonuçlandırabileceğinden çok daha yavaş ilerliyor.

Kültür Kurumlarının Geleceği

Gelecek on yıla baktığınızda, müzelerin, küratörlerin, sanatçıların ve izleyicilerin teknolojiyle ilişkilerinin nasıl şekilleneceğini düşünüyorsunuz? Yapay zekâ ve algoritmalar kültürel yaşamda giderek daha belirgin bir rol üstlenirken, sizce neleri kaybetmemeye özellikle dikkat etmeliyiz ve hangi olanaklar sizi en çok heyecanlandırıyor?

Alfredo Cramerotti: Önümüzdeki on yıl içinde müzelerin, kapalı ve sabit yapılar olmaktan çıkarak fiziksel ve dijital içerik akışlarını düzenleyen editörlere daha çok benzeyeceğini düşünüyorum. Bugün yürütülen bazı projeler şimdiden bu yönde bir gelişmeye işaret ediyor. Örneğin, Documenta etrafında planlanan ve bienali devam eden bölgesel bir kültürel alışveriş sürecinin tek bir aşaması olarak ele alan burs ve sempozyum programı bu yaklaşımın örneklerinden biri. Kaybetmemeye özellikle dikkat etmemiz gereken şey ise süreklilik ve zaman: Bir izleyicinin, algoritmaya hemen ardından başka bir içerik sunmadan önce, tek bir eserle geçirdiği zaman. Bu süreyi nostaljik bir unsur olarak görmüyorum. Belirli anlam biçimlerinin ortaya çıkabilmesi için gerekli bir koşul olarak değerlendiriyorum.

Auronda Scalera: Beni en çok heyecanlandıran, sanatsal boyutundan ziyade kurumsal boyut. Yapay zekâ ve kültür politikaları üzerine Avrupa Birliği kapsamında yürüttüğüm çalışmalar ve Körfez bölgesinde geliştirdiğimiz heykel ve tasarım projeleri aracılığıyla, hükümetlerin ve kurumların bir sonraki dönemin hem düzenleyici hem de fiziksel altyapısını aynı anda oluşturduğunu görüyorum. Bu tür bir eşgüdüm nadir rastlanan bir durum. Küratörler ve politika yapıcılar birbirlerinden bağımsız hareket etmek yerine bu süreçte gerçekten koordinasyon sağlayabilirlerse, kültür kurumları görünürlüğe ilişkin kararların giderek daha büyük bir bölümünün hiçbirimizin bütünüyle kontrol edemediği sistemlere taşındığı bir dönemde bile, hizmet ettikleri topluluklara karşı daha hesap verebilir hâle gelebilir.


Bir Cevap Yazın

More from the journal

The latest news on sustainability, knitwear and clothing care guides.