Geçmişi Yeniden Hayal Etmek: Dijital Beşerî Bilimler ve Kültürel Hafızanın Geleceği

Kültürel Hafıza ve Teknolojik Aracılık

Dijital beşerî bilimler alanındaki çalışmalarınız, teknolojik hızlanma çağında kültürel belleğin korunmasını nasıl yeniden tanımlıyor?

Koruma (preservation) ile veri analitiği (data analytics) arasında bir ayrım yapmak önemlidir: dijitalleştirme (digitisation) koruma değildir ve dijital medya oldukça kırılgandır. Ancak kültürel mirasın dijital kopyalarını veya temsillerini oluşturmak, çoğu zaman fiziksel nesne üzerinde mümkün olmayan analizlerin yapılabilmesini sağlar. Yine de dijital verilerin dikkatli bir şekilde saklanması gerekir; dijital koruma alanındaki meslektaşlar, dijital varlıkların uzun vadeli korunmasının en iyi yöntemlerini ortaya koymaktadır. Dijitalin her yerde olduğu bu dönemde, birçok kişi dijital ortamın aslında ne kadar kırılgan olduğunu giderek daha az bilmektedir.

Bu nedenle iki süreç el ele ilerlemelidir: dijital kopyalar oluşturmak ama aynı zamanda onları doğru biçimde korumak. Bu, hem kültürel mirasa erişimi artırmak hem de fiziksel biçimde mümkün olmayan analizleri gerçekleştirmek açısından gereklidir.

Bağlam, Etik ve Temsil

Dijitalleştirme çalışmalarının, materyallerin tarihsel ve kültürel özgünlüğüne bağlı kalmasını sağlamakta ne tür zorluklar ortaya çıkıyor?

Şanslıyız ki artık dijitalleştirmenin deneysel aşamasını geride bıraktık. 1980’ler ve 1990’larda, bir grup kararlı kütüphaneci, arşivci ve fotoğraf teknisyeni dijital yakalamanın sınırlılıklarını, en iyi uygulamalarını ve sunduğu fırsatları ortaya koydu.

Bugün en yaygın olarak kullanılan rehber, sık sık güncellenen ve doğru dijitalleştirme yöntemlerine dair net kurallar sunan FADGI (Federal Agencies Digital Guidelines Initiative) yönergeleridir (https://www.digitizationguidelines.gov/). Bu yönergeler, hem nesnenin hem de dijitalleştirme sürecinin doğru şekilde belgelenmesi gerektiğini vurgular. Bu çok önemlidir — bir şeyin nasıl dijital hale getirildiğini ve dijital nesnenin kullanımının nasıl lisanslandığını bilmek, ona güvenebilmenin ve orijinaline sadık biçimde kullanabilmenin ön koşuludur.

Örneğin, renk çoğaltımı konusunda artık oldukça iyiyiz; ancak bunun için çaba göstermek ve bir tablodaki mavinin gerçek hayatta nasıl göründüğünün, fotoğraflandıktan sonra bir ekranda da aynı şekilde görünmesini sağlamak için doğru süreçleri uygulamak gerekir.

Algoritmik koruma konusundaki güncel tartışmalar düşünüldüğünde, kültürel mirasın yönetimi ve yorumlanmasında yapay zekânın rolü ne olmalıdır?

Yapay zekâ, kültürel miras yönetiminde birçok olumlu katkı sunabilir (ve zaten sunmaktadır). Meta veri oluşturma, meta veri standardizasyonu ve el yazısı tanıma, kültürel miras alanında olgunlaşmış yapay zekâ uygulamalarıdır. Bu teknolojiler süreçleri hızlandırabilir ve verilerin yapay zekâ tarafından dönüştürüldüğü açıkça belirtilirse etik bir biçimde kullanılabilir. Tüm yapay zekâ, üretici yapay zekâ (generative AI) değildir — ancak son zamanlarda birçok kişi bu iki kavramı eşdeğer görmektedir. Bu farkı netleştirmek çok önemlidir.

Kültürel mirasın bazı yönlerinde üretici yapay zekânın en iyi uygulamalarına dair fikir birliği henüz oluşmamıştır, fakat meta veri üretimi gibi alanlarda başarılı sonuçlar alınmıştır. Deney yapmaya ve başarılarımızı/başarısızlıklarımızı belgelemeye devam etmemiz gerekir ki güvenilir en iyi uygulamaları geliştirebilelim. Aksi takdirde, güvenilir bilgi depolarımızı kirletme riskimiz doğar.

Disiplinlerarasılık ve Kapsayıcılık

Disiplinlerarası iş birlikleri, kapsayıcı ve etik temellere dayalı dijital beşerî bilimler projelerinin gelişimine nasıl katkı sağlar?

Disiplinlerarasılık bence kilit önemdedir — farklı uzmanlık ve bilgi alanlarından gelen kişilerle birlikte çalışmamız gerekir. Dijital dünya artık o kadar karmaşık ki, farklı teknolojiler, sistemler ve etkileri hakkında her şeyi tek bir kişinin bilmesi mümkün değildir. Bu nedenle çeşitli seslerin yer aldığı ekipler hâlinde çalışmamız, özellikle yapay zekâ kullanımında zarara yol açabilecek durumları önlememiz gerekir. Bunu ancak farklı bakış açılarından düşünerek, hiç kimsenin tüm cevaplara sahip olmadığını kabul ederek yapabiliriz. Farklı becerileri ve uzmanlıkları bir araya getirerek, iş birliği içinde çalışarak daha iyi bir gelecek inşa edebiliriz.